मुख्यं गम्यताम्

Try searching

Quick links

Crawlable search page

Yoga Vāsiṣṭham — Upaśamaprakaraṇam — Sarga 90

3
Yoga Vāsiṣṭham · Upaśamaprakaraṇam · 90

Traditionally attributed to Vālmīki; dialogue of Vasiṣṭha and Rāma

śrīvasiṣṭha uvāca .

yadā hyastaṃgataprāyaṃ jātaṃ cittaṃ vicārataḥ .

tadā hi vītahavyasya jātā maitryādayo guṇāḥ

||1||

śrīrāma uvāca .

vicārābhyudayāccittasvarūpe'ntarhite mune .

maitryādayo guṇā jātā ityuktaṃ kiṃ tvayā prabho

||2||

brahmaṇyastaṃ gate citte kasya maitryādayo guṇāḥ .

kva vā parisphurantīti vada me vadatāṃ vara

||3||

śrīvasiṣṭha uvāca .

dvividhaścittanāśo'sti sarūpo'rūpa eva ca .

jīvanmuktaḥ sarūpaḥ syādarūpo dehamuktijaḥ

||4||

cittasatteha duḥkhāya cittanāśaḥ sukhāya tu .

cittasattāṃ kṣayaṃ nītvā cittaṃ nāśamupānayet

||5||

tāmasairvāsanājālairvyāptaṃ yajjanmakāraṇam .

vidyamānaṃ mano viddhi tadduḥkhāyaiva kevalam

||6||

prāktanaṃ guṇasaṃbhāraṃ mameti bahu manyate .

yattu cittamatattvajñaṃ duḥkhitaṃ jīva ucyate

||7||

vidyamānaṃ mano yāvattāvadduḥkhakṣayaḥ kutaḥ .

manasyastaṃ gate jantoḥ saṃsāro'stamupāgataḥ

||8||

duḥkhamūlamavaṣṭabdhamasminneva viniścalam .

vidyamānaṃ mano viddhi duḥkhavṛkṣavanāṅkuram

||9||

śrīrāma uvāca .

naṣṭaṃ kasya mano brahmannaṣṭaṃ vā kīdṛśaṃ bhavet .

kīdṛśaścāsya nāśaḥ syātsattā nāśasya kīdṛśī

||10||

śrīvasiṣṭha uvāca .

cetasaḥ kathitā sattā mayā raghukulodvaha .

asya nāśamidānīṃ tvaṃ śrṛṇu praśnavidāṃ vara

||11||

sukhaduḥkhadaśā dhīraṃ sāmyānna proddharanti yam .

niḥśvāsā iva śailendraṃ cittaṃ tasya mṛtaṃ viduḥ

||12||

ayaṃ sohamayaṃ nāhamiti cintā narottamam .

kharvīkaroti yaṃ nāntarnaṣṭaṃ tasya mano viduḥ

||13||

āpatkārpaṇyamutsāho mado māndyaṃ mahotsavaḥ .

yaṃ nayanti na vairūpyaṃ tasya naṣṭaṃ vidurmanaḥ

||14||

eṣa sādho manonāśo naṣṭaṃ ceha mano bhavet .

cittanāśadaśā caiṣā jīvanmuktasya vidyate

||15||

manastāṃ mūḍhatāṃ viddhi yadā naśyati sānagha .

cittanāśābhidhānaṃ hi tadā sattvamudetyalam

||16||

tasya sattvavilāsasya cittanāśasya rāghava .

jīvanmuktasvabhāvasya kaiściccittābhidhā kṛtā

||17||

maitryādibhirguṇairyuktaṃ bhavatyuttamavāsanam .

bhūyo janmavinirmuktaṃ jīvanmuktamano'nagha

||18||

vyāptaṃ vāsanayā yatsyādbhūyā jananamuktayā .

jīvanmuktamanaḥsattā rāma tatsattvamucyate

||19||

saṃpratyevānubhūtatvātsattvāptyā tanvasaṃyutaḥ .

sarūpo'sau manonāśo jīvanmuktasya vidyate

||20||

maitryādayo'tha muditāḥ śaśāṅka iva dīptayaḥ .

jīvanmuktamanonāśe sarvadā sarvathā sthitāḥ

||21||

jīvanmuktamanonāśe sattvanāmni himālaye .

vasanta iva mañjaryaḥ sphuranti guṇasaṃpadaḥ

||22||

arūpastu manonāśo yo mayokto raghudvaha .

videhamukta evāsau vidyate niṣkalātmakaḥ

||23||

samagrāgryaguṇādhāramapi sattvaṃ pralīyate .

videhamukte vimale pade paramapāvane

||24||

videhamuktaviṣaye tasminsattvakṣayātmake .

vittanāśe virūpākhye na kiṃcidapi vidyate

||25||

na guṇā nāguṇāstatra na śrīrnāśrīrna lolatā .

na codayo nāstamayo na harṣāmarṣasaṃvidaḥ

||26||

na tejo na tamaḥ kiṃcinna saṃdhyā dinarātrayaḥ .

na diśo na ca vākāśo nādho nānartharūpatā

||27||

na vāsanā na racanā nehānīhe na rañjanā .

na sattā nāpi vā'sattā naca sādhyaṃ hi tatpadam

||28||

atamastejasā vyomnā vitārendvarkavāyunā .

tatsamaṃ śaradacchena niḥsaṃdhyenārajastviṣā

||29||

ye hi pāraṃ gatā buddheḥ saṃsārācaraṇasya ca .

teṣāṃ tadāspadaṃ sphāraṃ pavanānāmivāmbaram

||30||

saṃśāntaduḥkhamajaḍātmakameva supta-

mānandamantharamapetarajastamo yat .

ākāśakośatanavo'tanavā mahānta-

stasminpade galitacittalavā vasanti

||31||

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de0 mokṣopāyeṣūpaśamaprakaraṇe cittopadeśavicārayogopadeśo nāma navatitamaḥ sargaḥ ..90 ..