Traditionally attributed to Vālmīki; dialogue of Vasiṣṭha and Rāma
śrīvasiṣṭha uvāca .
yadā hyastaṃgataprāyaṃ jātaṃ cittaṃ vicārataḥ .
tadā hi vītahavyasya jātā maitryādayo guṇāḥ
||1||śrīrāma uvāca .
vicārābhyudayāccittasvarūpe'ntarhite mune .
maitryādayo guṇā jātā ityuktaṃ kiṃ tvayā prabho
||2||brahmaṇyastaṃ gate citte kasya maitryādayo guṇāḥ .
kva vā parisphurantīti vada me vadatāṃ vara
||3||śrīvasiṣṭha uvāca .
dvividhaścittanāśo'sti sarūpo'rūpa eva ca .
jīvanmuktaḥ sarūpaḥ syādarūpo dehamuktijaḥ
||4||cittasatteha duḥkhāya cittanāśaḥ sukhāya tu .
cittasattāṃ kṣayaṃ nītvā cittaṃ nāśamupānayet
||5||tāmasairvāsanājālairvyāptaṃ yajjanmakāraṇam .
vidyamānaṃ mano viddhi tadduḥkhāyaiva kevalam
||6||prāktanaṃ guṇasaṃbhāraṃ mameti bahu manyate .
yattu cittamatattvajñaṃ duḥkhitaṃ jīva ucyate
||7||vidyamānaṃ mano yāvattāvadduḥkhakṣayaḥ kutaḥ .
manasyastaṃ gate jantoḥ saṃsāro'stamupāgataḥ
||8||duḥkhamūlamavaṣṭabdhamasminneva viniścalam .
vidyamānaṃ mano viddhi duḥkhavṛkṣavanāṅkuram
||9||śrīrāma uvāca .
naṣṭaṃ kasya mano brahmannaṣṭaṃ vā kīdṛśaṃ bhavet .
kīdṛśaścāsya nāśaḥ syātsattā nāśasya kīdṛśī
||10||śrīvasiṣṭha uvāca .
cetasaḥ kathitā sattā mayā raghukulodvaha .
asya nāśamidānīṃ tvaṃ śrṛṇu praśnavidāṃ vara
||11||sukhaduḥkhadaśā dhīraṃ sāmyānna proddharanti yam .
niḥśvāsā iva śailendraṃ cittaṃ tasya mṛtaṃ viduḥ
||12||ayaṃ sohamayaṃ nāhamiti cintā narottamam .
kharvīkaroti yaṃ nāntarnaṣṭaṃ tasya mano viduḥ
||13||āpatkārpaṇyamutsāho mado māndyaṃ mahotsavaḥ .
yaṃ nayanti na vairūpyaṃ tasya naṣṭaṃ vidurmanaḥ
||14||eṣa sādho manonāśo naṣṭaṃ ceha mano bhavet .
cittanāśadaśā caiṣā jīvanmuktasya vidyate
||15||manastāṃ mūḍhatāṃ viddhi yadā naśyati sānagha .
cittanāśābhidhānaṃ hi tadā sattvamudetyalam
||16||tasya sattvavilāsasya cittanāśasya rāghava .
jīvanmuktasvabhāvasya kaiściccittābhidhā kṛtā
||17||maitryādibhirguṇairyuktaṃ bhavatyuttamavāsanam .
bhūyo janmavinirmuktaṃ jīvanmuktamano'nagha
||18||vyāptaṃ vāsanayā yatsyādbhūyā jananamuktayā .
jīvanmuktamanaḥsattā rāma tatsattvamucyate
||19||saṃpratyevānubhūtatvātsattvāptyā tanvasaṃyutaḥ .
sarūpo'sau manonāśo jīvanmuktasya vidyate
||20||maitryādayo'tha muditāḥ śaśāṅka iva dīptayaḥ .
jīvanmuktamanonāśe sarvadā sarvathā sthitāḥ
||21||jīvanmuktamanonāśe sattvanāmni himālaye .
vasanta iva mañjaryaḥ sphuranti guṇasaṃpadaḥ
||22||arūpastu manonāśo yo mayokto raghudvaha .
videhamukta evāsau vidyate niṣkalātmakaḥ
||23||samagrāgryaguṇādhāramapi sattvaṃ pralīyate .
videhamukte vimale pade paramapāvane
||24||videhamuktaviṣaye tasminsattvakṣayātmake .
vittanāśe virūpākhye na kiṃcidapi vidyate
||25||na guṇā nāguṇāstatra na śrīrnāśrīrna lolatā .
na codayo nāstamayo na harṣāmarṣasaṃvidaḥ
||26||na tejo na tamaḥ kiṃcinna saṃdhyā dinarātrayaḥ .
na diśo na ca vākāśo nādho nānartharūpatā
||27||na vāsanā na racanā nehānīhe na rañjanā .
na sattā nāpi vā'sattā naca sādhyaṃ hi tatpadam
||28||atamastejasā vyomnā vitārendvarkavāyunā .
tatsamaṃ śaradacchena niḥsaṃdhyenārajastviṣā
||29||ye hi pāraṃ gatā buddheḥ saṃsārācaraṇasya ca .
teṣāṃ tadāspadaṃ sphāraṃ pavanānāmivāmbaram
||30||saṃśāntaduḥkhamajaḍātmakameva supta-
mānandamantharamapetarajastamo yat .
ākāśakośatanavo'tanavā mahānta-
stasminpade galitacittalavā vasanti
||31||ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de0 mokṣopāyeṣūpaśamaprakaraṇe cittopadeśavicārayogopadeśo nāma navatitamaḥ sargaḥ ..90 ..