Traditionally attributed to Vālmīki; dialogue of Vasiṣṭha and Rāma
śrībhagavānuvāca .
iti nirvāsanatvena jīvanmuktatayārjuna .
antaḥ śītalatāmetya bandhuduḥkhamalaṃ tyaja
||1||jarāmaraṇaniḥśaṅka ākāśaviśadāśayaḥ .
tyakteṣṭāniṣṭasaṃkalpo vītarāgo bhavānagha
||2||pravāhapatitaṃ kāryamidaṃ kiṃcidyathāgatam .
kuru kāryāṇi karmāṇi na kiṃcidiha naśyati
||3||pravāhapatitaṃ karma svameva kriyate tu yat .
jīvanmuktasvabhāvo'yaṃ sā jīvanmuktatā tathā
||4||idaṃ karma tyajāmīdamāśrayāmīti nirṇayaḥ .
mūḍhasya manaso rūpaṃ jñāninastu samā sthitiḥ
||5||pravāhapatitaṃ karma kurvantaḥ śāntacetasaḥ .
jīvanmuktāḥ suṣuptasthāḥ sphurantyatra suṣuptavat
||6||sthirāṃ saṃsthitimāyānti kūrmāṅgānīva sarvaśaḥ .
indriyāṇīndriyārthebhyo hṛdi yasya svabhāvataḥ
||7||viśvātmani tathā viśvaṃ kālatrayamayoditam .
abhitti trijagaccitraṃ kurute cittacitrakṛt
||8||vyomni vyomātmakamapi prasphuṭaṃ vṛttivartibhiḥ .
cittacitrakareṇādau citraṃ citraṃ vitānitam
||9||paścādbhittiḥ kṛtā vyomarūpā cāsāvaho bhramaḥ .
apūrvaivātimāyeyaṃ tṛṇakuḍyamayī śubhā
||10||na manāgapi bhedo'sti sphuṭamapyupalabdhayoḥ .
imā yā upalakṣyante bhittayaścittacitrajāḥ
||11||vyomnaḥ śūnyatamā viddhi tāstāmarasalocana .
kṣaṇena cetasi yathā bhrāntau lokakṣayodayau
||12||ātmā jagattathaivedaṃ sabāhyābhyantaraṃ nabhaḥ .
ciraṃtanamanorājyaṃ yattasmātkila satyatā
||13||kiṃ tvanālokite'pi syātsatyaṃ nāstyeva vibhrame .
krameṇālokataḥ satyamālokena vilīyate
||14||dṛśyamānamapi kṣāmaṃ śaradīvābhramaṇḍalam .
cittacitrakṛtaścitre saṃsthitāścitraputrikāḥ
||15||bhittyabhāvādanākārā bahistribhuvanādikāḥ .
na tāḥ santi na vāsi tvaṃ kiṃ kena parirodhyate
||16||rodhyarodhakasaṃmohaṃ tyaktvā khe vimalo bhava .
pravṛttireva na vyomnaḥ pravṛttiścaiva khātmikā
||17||ataḥ kālakriyākuḍyakalādivimalaṃ nabhaḥ .
cittasaṃsthaṃ yathā citraṃ sarūpamakhilātmakam
||18||vyomnaḥ śūnyatamaṃ viddhi tathedamakhilaṃ jagat .
cittabhittau kṛtaṃ citraṃ yacciccitrakareṇa tat
||19||sarvaśūnyatayā vyomno manāgapi na bhidyate .
yathā prakacataścitte jagannirmāṇasaṃkṣayau
||20||kṣaṇenaiva tathaivemau bhuvisthāviti viddhi he .
adya kṣīṇā manorājye nānānubhavanātmani
||21||kṣaṇabhāvitamohena kalpanā parikalpitā .
asadeva manorājyaṃ kartuṃ śaktaṃ yathā manaḥ
||22||kṣaṇasya kalpīkaraṇe tathaiva balavanmanaḥ .
kṣaṇaṃ kalpīkarotyetattaccālpaṃ kurute bahu
||23||asatsatkurute kṣipramitīyaṃ bhrāntirutthitā .
kṣaṇenaiva manorājyaṃ pratibhātaṃ svabhāvataḥ
||24||yadvicitrātma tadidaṃ jagajjālamiti sthitam .
sarge nirvāṇaniṣṭhatvānnimeṣamayamutthitam
||25||pratibhāmātrato'traiva kalpitā vajrasāratā .
pratibhāsaviparyāsamātraṃ hyaviditākṛteḥ
||26||pravṛttau vā nivṛttau vā kaiva sā vajrasāratā .
cittacitrakṛtaścitsthaṃ jagaccitraṃ kadā sthitam
||27||akuḍyamapyaraṅgāḍhyamidaṃ sphāramivāgrataḥ .
aho nu citraṃ nirbhitti citramujjvalamutthitam
||28||surañjanaṃ jagaditi sphuṭaṃ dṛṣṭivilobhanam .
nānātamomaṣīlekhaṃ nānātejoṃśurañjanam
||29||nānākalpāṅgāvayavaṃ nānārāgānurañjitam .
nānādṛṣṭivilāsāḍhyaṃ nānānubhavalocanam
||30||nānāgrahograkacanaṃ nānākārāgrapaścimam .
vyomanīlasaraḥ phullatārācandrārkapaṅkajam
||31||vicitraracanodyuktameghālīpatramañjari .
prakoṣṭhakāmilikhitasurāsuranṛputrikam .
paramālokamaṅkolayuvatākāśakuḍayakam
||32||ākāśa eva racitā pratibhaikaraṅgā
mugdhā jagattrayamanoharaputrikeyam .
cinmātracakraparirañjitasarvalokā
līlākulā capalacittakacitrakartrā
||33||hemācalāṅgalatikā ghanakeśapāśā
candrārkalocanavicālanadṛṣṭalokā .
dharmārthakāmaviniyantritaśāstravastrā
pātālajālacaraṇonnatabhūnitambā
||34||brahmendrarudraharibāhucatuṣṭayogrā
sattvāvṛtonnatakucasphuradaṅgayaṣṭiḥ .
suvyālaveṣṭitamahītalapadmapīṭhā
patrīkṛtācalamahābhuvanodarī ca
||35||rātryandhakāracapalatvaharākṣiceṣṭā
tārākarālapulakā pavidantapaṅktiḥ .
cañcaccaturdaśavidhātulabhūtajāta-
romāñcanā pralayavādakadambapuṣpā
||36||jīvānvitā gagana eva kṛtā vicitrā
vyomātmikā ciravilakṣaṇacitrakartrā .
cittena citraparikarmavidā trilokī
nānāvilāsavalitā varaputriketi
||37||ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmī0 de0 mo0 nirvāṇaprakaraṇe pū0 arjunopākhyāne cittavarṇanaṃ nāma ṣaṭpaṃcāśaḥ sargaḥ .. 56 ..