Traditionally attributed to Vālmīki; dialogue of Vasiṣṭha and Rāma
śrīvasiṣṭha uvāca .
cinmātrameva puruṣastadevetthamavasthitam .
cinmātravyatirekeṇa kimanyadupapadyate
||1||taccāvadātamākāśaṃ tanmaye draṣṭṛ dṛśyate .
tāvanmātraṃ jagadato heyopādeyadhīḥ kutaḥ
||2||na vidyate paro loko bārhaspatyasya yasya tu .
vido'nyattasya kiṃ sāraṃ rāgadveṣāvataḥ kutaḥ
||3||iṣṭāniṣṭadṛśo rāgadveṣadoṣāḥ kimātmakāḥ .
saṃvidvyomamaye svapne jagadākhye'ṅga kathyatām
||4||idaṃ heyamupādeyaṃ veti saṃvitkhamātmani .
nirmale nirmalaṃ bhāti kevātra tadataddṛśau
||5||saṃvinnaro'maro nāgaḥ saṃvitsthāvarajaṃgamam .
bhāvābhāvādayo'syābdhestaraṅgāvartavṛttayaḥ
||6||saṃvidākāśamevāhaṃ bhavānapi janā api .
mriyāmahe no kadācitsaṃvitkila kadā mṛtā
||7||saṃvido nāsti saṃvedyaṃ svayaṃ saṃvedyatāmitā .
cittvādato viśālākṣa dvitaikatve kva vā sthite
||8||saṃvinmātrādṛte tasmādbhūtaṃ kimiva kathyatām .
kathyatāṃ mriyate taccettadadyeme kuto vayam
||9||vādinaḥ saugatādyā ye ye lokāyatikādayaḥ .
saṃvidākāśamutsṛjya yanmanyante taducyatām
||10||saṃvidākāśamevaitatkenacidbrahma kathyate .
kenacitprocyate jñānaṃ kenacicchūnyamucyate
||11||kenacinmadaśaktyābhaṃ kenacitpuruṣābhidham .
kenacicca cidākāśaṃ śiva ātmā ca kenacit
||12||cinmātramevamapyuktaṃ yāti na kvacidanyatām .
yasmātsvayaṃ tadevaivamātmānaṃ vetti netarat
||13||cūrṇatāṃ yāntu me'ṅgāni santu merūpamāni ca .
kā kṣatiḥ kā ca vā vṛddhiścidrūpavapuṣo mama
||14||mṛtāḥ pitāmahādyāścinna mṛtā sā mriyeta cet .
tajjanma naiva nāma syādasmākaṃ mṛtasaṃvidām
||15||na jāyate na mriyate saṃvidākāśamakṣayam .
bhavetkathaṃ kathaya kiṃ kilākāśasya saṃkṣayaḥ
||16||jagadrūpaikakacanamavināśi cidambaram .
udayāstamayonmuktaṃ sthitamātmani kevalam
||17||jagadbhānaṃ dadhaddāhaṃ cinnabhaḥsphaṭikācalaḥ .
anādimadhyaparyantaḥ svaccha ātmani tiṣṭhati
||18||yathā yathāndhakāreṇa prekṣyamāṇaṃ praṇaśyati .
kimapyaṅgābhracakrābhaṃ tathedaṃ viśvamātmani
||19||yathāmbudhiḥ svayaṃ yāti toyādyāvartakādikam .
sthito dadhattathaivedaṃ cidākāśo'ṅgamātmani
||20||cinmātrameva puruṣaḥ khavatsa ca na naśyati .
kadācanāpi tadvyarthaṃ yannaśyāmīti śokitā
||21||dehāddehāntaraprāptau nava eva mahotsavaḥ .
maraṇātmani kiṃ mūḍhā harṣasthāne viṣīdatha
||22||mṛtaścenna bhavedbhūyaḥ so'trāpyupacayo mahān .
bhāvābhāvagrahotsargajvaraḥ praśamamāgataḥ
||23||maraṇaṃ jīvitaṃ tasmānna duḥkhaṃ na sukhaṃ yataḥ .
nāstyevaitaccidākāśaḥ kiletthamabhijṛmbhate
||24||mṛtasya dehalābhaścennava eva tadutsavaḥ .
mṛtirnāśo hi dehasya sā mṛtiḥ paramaṃ sukham
||25||mṛtiratyantanāśaścettadbhavāmayasaṃkṣayaḥ .
bhūyaḥ śarīralābhaścennava eva tadutsavaḥ
||26||kukarmabhyo'tha bhītiścetsā sameha paratra ca .
tāni mā kārṣa bhostasmāllokadvitayasiddhaye
||27||mariṣyāmi mariṣyāmi mariṣyāmīti bhāṣase .
bhaviṣyāmi bhaviṣyāmi bhaviṣyāmīti nekṣase
||28||kva nāma janmamaraṇe kva bhavābhavabhūmayaḥ .
saṃvidātmakamevedaṃ vyoma vyomni vivartate
||29||saṃvidākāśamātrātmā piba bhuṃkṣvāsva nirmamaḥ .
ākāśakośakāntasya kuta icchodayastava
||30||svapravāhabalodyuktadeśakālavaśāditān .
bhāvānbhuṅkte'bhayo bhavyaḥ pāvanānpāvanādapi
||31||madhyamadhyagatāndoṣāndeśakālavaśoditān.
anādṛtyāntarevāste suptadhīravahelayan
||32||na duḥkhameti maraṇātsukhameti na jīvitāt .
nābhivāñchati na dveṣṭi sa tadāste vivāsanaḥ
||33||maraṇajīvitajanmajarattṛṇā-
nyavimṛśanvigatecchamavāsanaḥ .
viditavedya ihājña ivodito
vasati vītabhayastvacalo yathā
||34||ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de0 mo0 nirvāṇaprakaraṇe uttarārdhe paramopadeśo nāmaikādhikaśatatamaḥ sargaḥ .. 101 ..