Traditionally attributed to Vālmīki; dialogue of Vasiṣṭha and Rāma
śrīvasiṣṭha uvāca .
mahāniśi mahāraṇye mahārākṣasakanyayā .
iti prokte mahāpraśne mahāmantrī giraṃ dadau
||1||mantryuvāca .
śṛṇu toyadasaṃkāśe praśnametaṃ bhinadmi te .
anukramātmakaṃ mattaṃ gajendramiva kesarī.
||2||bhavatyā paramātmaiṣa kathitaḥ kamalekṣaṇe .
anayaiva vacobhaṅgyā praśnavidbodhayogyayā
||3||anākhyatvādagamyatvānmanaḥ ṣaṣṭhendriyasthiteḥ .
cinmātramevamātmāṇurākāśādapi sūkṣmakaḥ
||4||cidaṇoḥ paramasyāntaḥ sadivāsadivāpi vā .
bīje'ntardrumasatteva sphuratīdaṃ jagatsthitam
||5||satkiṃcidanubhūtitvātsarvātmakatayā svataḥ .
tadātmakatayā pūrvaṃ bhāvāḥ sattāṃ kilāgatāḥ
||6||ākāśaṃ bāhyaśūnyatvādanākāśaṃ tu cittvataḥ .
atīndriyatvānno kiṃcitsa evāṇuranantakaḥ
||7||sarvātmakatvādbhukte ca tena kiṃcinna kiṃcana .
cidaṇoḥ pratibhā sā syādekasyānekatoditā .
asatyeva yathā hemnaḥ kaṭakādi tathā pare
||8||eṣo'ṇuḥ paramākāśaḥ sūkṣmatvādapyalakṣitaḥ .
manaḥṣaṣṭhendriyātītaḥ sthitaḥ sarvātmako'pi san
||9||sarvātmakatvānnaivāsau śūnyo bhavati karhicit .
yadasti na tadastīti vaktā mantā iti smṛtaḥ
||10||kayācidapi yuktyeha sato'sattvaṃ na yujyate .
sarvātmā svātmaguptena apūreṇeva dṛśyate
||11||cinmātrāṇuḥ sa eveha sarvaṃ kiṃcinmanaḥsthitam .
na kiṃcidindriyātīta rūpatvādamalaḥ sthitaḥ
||12||sa eva caiko'nekaśca sarvasattvātmavedanāt .
sa evedaṃ jagaddhatte jagatkośastathaiva hi
||13||imāścittamahāmbhodhau trijagallavavīcayaḥ .
prajñāstasminkacantyapsu dravatvāccakratā iva
||14||cittendriyādyalabhyatvātso'ṇuḥ śūnyasvarūpavat .
svasaṃvedanalabhyatvādaśūnyaṃ vyomarūpyapi
||13||so'haṃ bhavāneva bhavānsaṃpanno'dvaitavedanāt .
sa bhavānna bhavennāhaṃ jāto bodhabṛhadvapuḥ
||16||tvaṃtāhaṃtātmakaṃ sarvaṃ vinigīryāvabodhataḥ .
na tvaṃ nāhaṃ na sarvaṃ ca sarvaṃ vā bhavati svayam
||17||gacchanna gacchatyeṣo'ṇuryojanaughagato'pi san .
saṃvittyā yojanaughatvaṃ tasyāṇorantare sthitam
||18||na gacchatyeṣa yāto'pi saṃprāpto'pi ca nāgataḥ .
svasattākāśakośāntarvāsitvāddeśakālayoḥ
||19||gamyaṃ yasya śarīrasthaṃ kva kilāsau prayāti hi .
kucakoṭaragaḥ putraḥ kiṃ mātrānyatra vīkṣyate
||20||gamyo yasya mahādeśo yāvatsaṃbhavamakṣayaḥ .
antasthaḥ sarvakarturhiṃ sa kathaṃ kveva gacchati
||21||yathā deśāntaraprāpte kumbhe vaktrasamudrite .
tadākāśasya gamanāgamane na tathātmanaḥ
||22||cittatā sthāṇutā svāntaryadā sto'nubhavātmike .
cetanasya jaḍasyaiva tadāsau dvayameva ca
||23||yadā cetanapāṣāṇasattaikātmaikacidvapuḥ .
tadā cetana evāsau pāṣāṇa iva rākṣasi
||24||paramavyomnyanādyante cinmātraparamātmanā .
vicitraṃ trijagaccitraṃ tenedamakṛtaṃ kṛtam
||25||tatsaṃvittyā vahnisattā tenātyaktānalākṛtiḥ .
sarvago'pyadahatyeva sa jagaddravyapāvakaḥ
||26||prajvaladbhāsvarākārānnirmalādgaganādapi .
prajvalaccetanaikātmā tasmādagniḥ sa jāyate
||27||saṃvedanādyadarkādiprakāśasya prakāśakaḥ .
na naśyatyātmabhārūpo mahākalpāmbudairapi
||28||anetralabhyo'nubhavarūpo hṛdgṛhadīpakaḥ .
sarvasattāprado'nantaḥ prakāśaḥ paramaḥ smṛtaḥ
||29||pravartate'smadāloko manaḥṣaṣṭhendriyātigāt .
yenāntarāpi vastūnāṃ dṛṣṭā dṛśyacamatkṛtiḥ
||30||latāgulmāṅkurādīnāmanakṣāṇāṃ ca poṣakaḥ .
utsedhavedanākāraḥ prakāśo'nubhavātmakaḥ
||31||kālākāśakriyāsattā jagattatrāsti vedane .
svāmī kartā pitā bhoktā ātmatvācca na kiṃcana
||32||aṇutvamajahatso'ṇurjagadratnasamudgakaḥ .
mātṛmānaprameyātma jagannāstīti kevale
||33||sa eva sarvajagati sarvatra kacati sphuṭam .
yadā jagattsamudge'smiṃstadāsau paramo maṇiḥ
||34||durbodhatvāttamaḥ so'ṇuścinmātratvātprakāśadṛk .
so'sti saṃvittirūpatvādakṣātītastathā na san
||35||dūre so'nakṣalabhyatvāccidūpatvānna dūragaḥ .
sarvasaṃvedanācchailo hyasāvevāṇureva san
||36||tatsaṃvedanamātraṃ yattadidaṃ bhāsate jagat .
na satyamasti śailādi tenāṇāveva merutā
||37||nimeṣapratibhāso hi nimeṣa iti kathyate .
kalpeti pratibhāso hi kalpaśabdena kathyate
||38||kalpakriyāvilāso hi nimeṣaḥ pratibhāsate .
bahuyojanakoṭisthaṃ manasyeva mahāpuram
||39||nimeṣajaṭhare kalpasaṃbhavaḥ samudeti hi .
mahānagaranirmāṇaṃ mukure'ntarivāmale
||40||nimeṣakalpaśailādipūrayojanakoṭayaḥ .
yatrā'ṇāveva vidyante tatra dvaitaikyate kutaḥ
||41||kṛtavānprāgidamahamiti buddhāvudeti hi .
kṣaṇātsatyamasatyaṃ ca dṛṣṭāntaḥ svapnavibhramaḥ
||42||duḥkhe kālaḥ sudīrgho hi sukhe laghutaraḥ sadā .
rātrirdvādaśavarṣāṇi hariścandrasya coditā
||43||niścayo ya udetyantaḥ satyātmā satya eva ca .
hemnīva kaṭakāditvaṃ sa eva citi rājate
||44||na nimeṣo'sti no kalpo nādūraṃ na ca dūratā .
cidaṇupratibhaivaivaṃ sthitānyānyānyavastuvat
||45||prakāśatamasordūrādūrayoḥ kṣaṇakalpayoḥ .
ekaciddehayoreva na bhedo'sti manāgapi
||46||pratyakṣamakṣasāratvādapratyakṣaṃ tato'tigam .
dṛśyatvenaiṣa vodeti cetā draṣṭaiva sadvapuḥ
||47||yāvatkaṭakasaṃvittistāvannāstīva hematā .
yāvacca dṛśyatāpattistāvannāstīva sā kalā
||48||kaṭakatve'kṛte'dṛṣṭe suvarṇatvamivātatam .
kevalaṃ nirmalaṃ śuddhaṃ brahmaiva paridṛśyate
||49||sarvatvādeva sadrūpo durlakṣyatvādasadvapuḥ .
cetanaścetanātmatvāccetyāsaṃbhavatastvacit
||50||ciccamatkāramātrātmanyasmiṃścitpratibhātmani .
jagatyanilavṛkṣābhe ciccetyakalane kutaḥ
||51||yathā tāpasya pīnasya bhāsanaṃ mṛgatṛṣṇikā .
evaṃ pīvaramadvaitaṃ tathā cidbhāsanaṃ jagat
||52||arkāṃśubhiḥ sūkṣmataranirmāṇaṃ yadanāmayam .
astitānāstite tatra kalpāderiva kaiva dhīḥ
||53||māyayāṃśukaṇāṅke khe yathā kacati kāñcanam .
tathā jagadidaṃ bhāti ciccetyakalane kutaḥ
||54||svapnagandharvasaṃkalpanagare kuḍyavedanam .
na sannāsadyathā tadvadviddhi dīrghabhramaṃ jagat
||55||tathā caivaṃvidhanyāyabhāvanābhyāsanirmalāt .
cidākāśena niryāti yathā bhūtārthadarśinaḥ
||56||na kuḍyākāśayorbhedo dṛśyasaṃvedanādṛte .
ābrahmajīvakalanādyadrūḍhaṃ rūḍhameva ca
||57||pratibhāsāccidākāśe sattvaśūnyaṃ bhavanti tāḥ .
prakacanti hyanirbhāvyāḥ prabhāpiṇḍa iva prabhāḥ
||58||pṛthaktāmatibhāsasya svacamatkārayogataḥ .
sarvātmikā hi pratibhā parā vṛkṣātmabījavat
||59||bījamantasthavṛkṣatvaṃ nānā'nānā yathaikadṛk .
tathā'saṃkhyajagadbrahma śāntamākāśakośavat
||60||bījasyāntasthavṛkṣasya vyomādvaitā sthitiryathā .
brahmaṇo'ntasthajagataḥ sākṣitvāccitsthitistathā
||61||śāntaṃ samastamajamekamanādimadhyaṃ
nehāsti kācana kalākalanā kathaṃcit .
nirdvandvaśāntamatirekamanekamaccha-
mābhāsarūpamajamekavikāsamāste
||62||ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe mokṣopāyeṣūtpattiprakaraṇe ka0 praśnabhedanaṃ nāmāśītitamaḥ sargaḥ .. 80 ..