Traditionally attributed to Vālmīki; dialogue of Vasiṣṭha and Rāma
śrīvasiṣṭha uvāca .
tāṃ māyāṃ śamamānīya cūḍālā samacintayat .
diṣṭayā bhogecchayā nāyaṃ hriyate vasudhādhipaḥ
||1||śāntaḥ samasamābhoga evaṃ śakrasamāgame .
asaṃrambhamahelaṃ ca kṛtavānvyāvahārikam
||2||bhūya eva prapañcena vimṛśāmyeva sādaram .
rāgadveṣapradhānena kenacidbuddhihāriṇā
||3||iti saṃcintya sā rātrāvindāvabhyudite vane .
gṛhītamaṅganārūpaṃ kāntā madanikā satī
||4||vāte vahati phullāḍhye madhurāmodamāṃsale .
saṃdhyājapyapare nadyāstīrasaṃsthe śikhidhvaje
||5||saṃtānakalatāgehaṃ nīrandhraiḥ puṣpagucchakaiḥ .
śuddhāntaṃ vanadevīnāṃ praviveśa madānvitā
||5||tatra saṃkalpite puṣpaśayane mālyamālitā .
kaṇṭhe saṃkalpitaṃ kāntaṃ khiṅgamādāya saṃsthitā
||7||āgatyānviṣya kuñjātsa pradadarśa śikhidhvajaḥ .
latāgehe madanikāṃ kaṇṭhe khiṅgaṃ manoharam
||8||kuntalāvalitaskandhaṃ samālabdhaṃ ca candanaiḥ .
śayanāvṛtinikṣepaparyākulitaśekharam
||9||hemābhe dviguṇākārabālābāhūpadhānake .
saṃsaktaśravaṇāpāṅgakapolatalakuntalam
||10||mithunaṃ taddadarśātha mithaḥ prahasitānanam .
anyonyavadanāsaktaṃ channaṃ kalpalatāṃśukaiḥ
||11||ālolamālyaśayanaṃ madanāturamākulam .
aṅgalagnacchalenātmarāgamanyonyamarpayat
||12||abhyunmukhaṃ samānandamuddāmamadamantharam .
parasparāhataṃ puṣpairvakṣobhyāṃ pīḍitastanam
||13||tadālokyāvikāreṇa cetasālaṃ tutoṣa saḥ .
aho sukhaṃ sthitau khiṅgāvityāha sa śikhidhvajaḥ
||14||tiṣṭhatāṅga yathākāmaṃ sukhaṃ khiṅgau yathāsthitam .
vighnaṃ mākaravaṃ bhītāvityuktvā nirjagāma saḥ
||15||tato muhūrtamātreṇa prapañcaṃ tamupekṣya sā .
niryayau darśayantī svaṃ ratiphullākulaṃ vapuḥ
||16||upaviṣṭaṃ dadarśainaṃ nṛpaṃ hemaśilātale .
samādhisaṃsthamekānte manāgvikasitekṣaṇam
||17||taṃ pradeśamupāgamya lajjāvanamitānanā .
tūṣṇīmāsītkṣaṇaṃ khinnā mlānā madanikāṅganā
||18||kṣaṇācchikhidhvajo dhyānādviratastāmuvāca ha .
atyantamadhuraṃ vākyamidamakṣubdhayā dhiyā
||19||tanvi kiṃ śīghrameva tvaṃ vighnitānandamāgatā .
ānandāyaiva bhūtāni yatante yāni kānicit
||20||bhūyastoṣaya taṃ gaccha kāntaṃ praṇayavṛttibhiḥ .
parasparepsitasneho durlabho hi jagattraye
||21||ahametena cārthena nodvegaṃ yāmi mānini .
yadyadiṣṭatamaṃ loke tattadeva vijānatā
||22||ahaṃ kumbhaśca tanvaṅgi vītarāgāvihetarā .
durvāsaḥśāpajā bālā tvaṃ yadicchasi tatkuru
||23||madanikovāca .
evameṣa mahābhāga strīsvabhāvo hi cañcalaḥ .
kāmo hyaṣṭaguṇaḥ strīṇāṃ na kopaṃ kartumarhasi
||24||abalāhamanenāsmi rātrau gahanakānane .
tvayi saṃdhyājapapare kiṃ karomi varākikā
||25||abalā vā kumārī vā jāraṃ na ratirodhanam .
karoti parikhiṅgena nāṅge sve viniveśitam
||26||striyaḥ sundaratāṃ yātāḥ purapuṃsāmasaṅgame .
manyurniṣedha ākrandaḥ satītvaṃ kiṃ kariṣyati
||27||abalā strī tathā bālā mūḍhāhamaparādhinī .
kṣantumarhasi nātha tvaṃ kṣamāvanto hi sādhavaḥ
||28||śikhidhvaja uvāca .
manyurmama na bāle'ntarvidyate kha iva drumaḥ .
kevalaṃ sādhunindyatvānnecchāmi tvāmahaṃ vadhūm
||29||suhṛttvena vanānteṣu pūrvavatsukhamaṅgane .
vītarāgatayā nityaṃ samameva ramāvahe
||30||śrīvasiṣṭha uvāca .
evaṃ samatayā tatra sthite tasmiñchikhidhvaje .
cūḍālā cintayāmāsa tatsattvenoditāśayā
||31||aho vata paraṃ sāmyaṃ bhagavānayamāgataḥ .
vītarāgatayā'krodho jīvanmukto'vatiṣṭhate
||32||nainaṃ haranti te bhogā na mahatyo'pi siddhayaḥ .
na sukhāni na duḥkhāni nāpado na ca saṃpadaḥ
||33||cintitāḥ sakalā ekaṃ prayāntyenamaninditāḥ .
manye maharddhayaḥ kāntā nārāyaṇamivāparam
||34||ātmavṛttāntamakhilaṃ tamenaṃ smārayāmyaham .
kumbharūpamidaṃ tyaktvā cūḍālaiva bhavāmyaham
||35||iti saṃcintya cūḍālā cūḍālāvapurakṣatā .
darśayāmāsa tatrāśu tyaktvā madanikāvapuḥ
||33||tasmānmadanikādehāccūḍālā nirgateva sā .
babhāvasya puro yuktā nirgateva samudgakāt
||37||tāṃ dadarśānavadyāṅgīṃ punaḥ praṇayapeśalām .
kāntāṃ madanikāmeva cūḍālāṃ dayitāṃ sthitām
||38||samuditāmiva mādhavapadminī-
mupagatāmiva bhūmitalācchriyam .
prakaṭitāmiva ratnasamudgakā-
tparidadarśa nijāṃ dayitāṃ nṛpaḥ
||39||ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de0 mokṣopāyeṣu nirvāṇaprakaraṇe pū0 cū0 cūḍālāsvarūpadarśanaṃ nāmāṣṭottaraśatatamaḥ sargaḥ 108