मुख्यं गम्यताम्

Try searching

Quick links

Crawlable search page

Yoga Vāsiṣṭham — Nirvāṇaprakaraṇam — Pūrvārdham — Sarga 101

3
Yoga Vāsiṣṭham · Nirvāṇaprakaraṇam — Pūrvārdham · 101

Traditionally attributed to Vālmīki; dialogue of Vasiṣṭha and Rāma

śrīvasiṣṭha uvāca .

iti kumbhavaco rājā bhāvayaṃstadakṛtrimam .

svayamātmapade tasminkṣaṇaṃ pariṇato'bhavat

||1||

babhūvāmīlitamanolocanaḥ śāntavāṅmuniḥ .

śilātalādivotkīrṇo nispandāvayavākṛtiḥ

||2||

tato muhūrtamātreṇa prabuddhaṃ sphuritekṣaṇam .

tamuvāca mahābāho cūḍālā kumbharūpiṇī

||3||

kumbha uvāca .

kaccidasminpade sphāre śuddhe vitatanirmale .

sutalpe nirvikalpānāṃ sukhaṃ viśrāntavānasi

||4||

kaccidantaḥ prabuddhosi kaccidbhrāntistvayojjhitā .

kaccijjñeyaṃ parijñātaṃ dṛṣṭaṃ draṣṭavyameva vā

||5||

śikhidhvaja uvāca .

bhagavaṃstvatprasādena mahāvibhavabhūmikā .

mahatī padavī dṛṣṭā sarvasyordhvaṃ sthitā mayā

||6||

satāṃ viditavedyānāmaho bata mahātmanām .

apūrvaikāmṛtamayaḥ saṅgaḥ sāraphalapradaḥ

||7||

janmanāpi mayā labdhaṃ yannāma na mahāmṛtam .

tadadya tvatsamāsaṅgāttenaivāsāditaṃ svayam

||8||

anantamādyamamṛtaṃ caitatkamalalocana .

kathaṃ nāsāditamabhūtpūrvamātmapadaṃ mayā

||9||

kumbha uvāca .

manasyupaśamaṃ yāte tyaktabhogaiṣaṇe sthite .

kaṣāyapāke nirvṛtte sarvendriyagaṇasya ca

||10||

yānti cetasi viśrāntiṃ vimalā deśikoktayaḥ .

yathā sitāṃśuke śuddhe bindavaḥ kuṅkumāmbhasaḥ

||11||

kaṣāyāṇāmanantānāṃ saṃbhṛtānāṃ śarīrakaiḥ .

svavāsanāsvarūpāṇāmadya pākastavoditaḥ

||12||

dehānmalāni sarvāṇi kālena kamalekṣaṇa .

sādho vṛkṣātphalānīva pākena vigalantyadhaḥ

||13||

vāsanātmasu yāteṣu maleṣu vimalaṃ sakhe .

yadvakti gururantastadviśatīṣuryathā vise

||14||

kaṣāyapāke saṃpanne tvaṃ mayādya vibodhitaḥ .

tenādyaiva tavājñānakṣayo jāto mahāmate

||15||

adya pakvakaṣāyastvamadyaiva jñānasaṃkathām .

adyeha sopadeśastvamadyaivāsi prabuddhavān

||16||

śubhāśubhānāṃ sarveṣāṃ karmaṇāmadya saṃkṣayaḥ .

satsaṅgavyapadeśena tava niṣpattimāgataḥ

||17||

yāvadasya dinasyaiṣa pūrvabhāgo mahīpate .

tāvaccetohaṃmameti tavājñānaṃ babhūva ha

||18||

idānīṃ madvacobodhāccetasi kṣayamāgate .

hṛdayātsaṃparityakte saṃprabuddho'si bhūpate

||19||

hṛdi yāvanmanaḥsattā tāvadajñānasasthitiḥ .

citte cittatayā tyakte jñānasyābhyudayo bhavet

||20||

dvitvaikatvadṛśau cittaṃ tadevājñānamucyate .

etayoryo layo dṛṣṭestajjñānaṃ sā parā gatiḥ

||21||

prabuddho'si vimukto'si tyaktaṃ cittaṃ tvayā nṛpa .

sadasattāmayatvaṃ hi tvayā tyaktamasatpadam

||22||

vītaśoko nirāyāso niḥsaṅgo'nanya ātmavān .

mahodayo munirmaunī svarūpe tiṣṭha nirmale

||23||

śikhidhvaja uvāca .

evaṃ hi bhagavan jantormūrkhasyaivāsti cittabhūḥ .

prabuddhasya na tajjñasya cittaṃ nāma kila prabho

||24||

jīvanmuktāstadete hi viharanti kathaṃ vada .

avidyamānamanaso yuṣmadādyāstathā narāḥ

||25||

iti me kathayāśeṣamanyaiḥ svavacanāṃśubhiḥ .

hārdaṃ tamo me nipuṇamevaṃprāyaiḥ pramārjaya

||26||

kumbha uvāca .

yathā vadasi tattvajña tattathaiva hi nānyathā .

cittaṃ hi jīvanmuktānāṃ nāstyaṅkura ivāśmanām

||27||

punarjananayogyā yā vāsanā ghanavāsanā .

sā proktā cittaśabdena na sā tajjñasya vidyate

||28||

yayā vāsanayā tajjñā viharantīha karmasu .

tāṃ tvaṃ sattvābhidhāṃ viddhi punarjananavarjitām

||29||

jīvanmuktā mahātmānaḥ sattvasthāḥ saṃyatendriyāḥ .

viharanti gatāsaṅgaṃ na cittasthāḥ kadācana

||30||

mūḍhaṃ cittaṃ cittamāhuḥ prabuddhaṃ sattvamucyate .

aprabuddhā hi cittasthāḥ sattvasthāstu mahādhiyaḥ

||31||

bhūyaḥ prajāyate cittaṃ sattvaṃ bhūyo na jāyate .

aprabuddhasya bandhosti na prabuddhasya bhūpate

||32||

satvavānasi saṃjāto mahātyāgī sthito bhavān .

aśeṣeṇa tvayā cittaṃ tyaktamadyeti vedmyaham

||33||

samastavāsanonmukto rājannadyaiva rājase .

ākāśasāmyamāyātaṃ manye tava mune manaḥ

||34||

śamaṃ prāpto'si paramaṃ siddhaḥ samasamasthitiḥ .

ayaṃ hi sa mahātyāgaḥ sarvaṃ yattatsamujjhitam

||35||

svargāpavargavittādi tapodānaphalādyapi .

prabuddhamedhayā sādho dhiyā paramabodhayā

||36||

tapo nāma kiyanmātraduḥkhakṣayakaraṃ bhavet .

kṣayātiśayanirmuktaṃ yatsukhaṃ samatāmayam

||37||

tatsattadvastu tatkiṃcinna tu svargādi bhaṅguram .

bhāvābhāvairupārūḍhaṃ sthitādhigatavedanam

||38||

svargo nāma kimānandaḥ sopi saṃdehasaṃsthitaḥ .

aprāptasvātmasaṃsiddheḥ kriyākāṇḍaḥ śubho bhavet

||39||

yena nāsāditaṃ hema rītiṃ kiṃ sa parityajet .

cūḍālādisamāsaṅgādbhavejjñatvaṃ sukhena te

||40||

tatkimarthamanarthe'sminnimagnastvaṃ tapomaye .

āśramādivikalpāṃśasādhyasyādya kukarmaṇaḥ

||41||

ādyantāvasya sumate madhya eva sukhaṃ sma bho .

yataste samayo jāto yasminpariṇamanti ca

||42||

taporūpā vikalpāṃśāstatra baddhapado bhava .

cidvyomnonabhasotyacchātsarvebhāvāḥ samutthitāḥ

||43||

tathaiva paridṛśyante tatraiva vilayaṃ gatāḥ .

idaṃ kāryamidaṃ neti saṃkalpā brahmabindavaḥ

||44||

vandhyaṃ śikhidhvaja tyaktvā pūrṇameva samāśraya .

iṣṭaṃ me prārthayasveti yathaiva prārthyate sakhe

||45||

striyā tathaiva sa kathaṃ dayitaḥ prārthyate svayam .

saṃkalparacitānetānbhāvānāpatabhāsurān

||46||

gṛhṇanti na mahātmānaḥ prājñā jalaravīniva .

svargamokṣādiphaladaṃ yatkiṃcitsarvameva tat

||47||

tyaktvā samasamābhāso yo'syasāveva vai bhava .

sattvaṃ sattvena nāśena nāśyaṃ hi vigataspṛhaḥ

||48||

padārthaughamimaṃ gṛhṇaṃstiṣṭhāspanditacittabhūḥ .

aparispandacittasya saṃsṛtirneha dhāvati

||49||

pauruṣaprabhavā sādho vipattirhi matau yathā .

yāni yānīha duḥkhāni prasphuranti jagattraye

||50||

cetaścāpalajānyeva tāni tāni mahīpate .

sthiraṃ śāntaṃ gataspandaṃ yasya cittamacāpalam .

sadaiva sa mahānandī sāmrājyasya sa bhājanam

||51||

atha cetasi tattvajña spandāspandau tvamekatām .

nītvā tiṣṭha yathākāmamaikyamāgatya śāśvatam

||52||

śikhidhvaja uvāca .

kathamaikyaṃ vibho yātaḥ spandāspandāvimāvubhau .

sarvasaṃśayavicchedakārinnetadvadāśu me

||53||

kumbha uvāca .

ekaṃ vastu jagatsarvaṃ cinmātraṃ vārivāmbudhi .

tadeva spandate dhībhiḥ śuddhavāriva vīcibhiḥ

||54||

brahma cinmātramamalaṃ sattvamityādināmakam .

yadgītaṃ tadidaṃ mūḍhāḥ paśyantyaṅga jagattayā

||55||

citspanda eva sarvasvaṃ sarge tasmāddhi saṃsṛtiḥ .

parispando hi vindhyādiśabdaspandasamaṃ param

||56||

citaḥ sa eva cetspandastathā'spandaśca bhāvitaḥ .

ekarūpatayā nāma tatredamamalaṃ śivam

||57||

sargaścitspandamātrātmā samyagdṛṣṭau vilīyate .

udetyasamyagdṛṣṭīnāṃ rajjvāṃ sarpabhramo yathā

||58||

saspandā cittadabhidhā niḥspandā tviyamātatā .

turyātītapadārūḍhā vācā vaktuṃ na pāryate

||59||

śāstrasajjanasaṃparkasaṃtatābhyāsayogataḥ .

kālenāmalatāṃ yāte cetasīndāvivoditā

||60||

etatkevalamābhātaṃ svānubhūtibhirātatam .

kathyate svānubhūteṣu svayaṃ svaṃ rūpamātmanā

||61||

prāpto'si sāraṃ svamanādimadhya-

matraiva tiṣṭha svapade niviṣṭaḥ .

no rūpanirbhedamahācidātmā

jāto'si sādho khalu vītaśokaḥ

||62||

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de0 mo0 nirvāṇaprakaraṇe pū0 cū0 śikhidhvajabodhanaṃ nāmaikādhikaśatatamaḥ sargaḥ .. 101 ..