Traditionally attributed to Vālmīki; dialogue of Vasiṣṭha and Rāma
śrīvasiṣṭha uvāca .
iti kumbhavaco rājā bhāvayaṃstadakṛtrimam .
svayamātmapade tasminkṣaṇaṃ pariṇato'bhavat
||1||babhūvāmīlitamanolocanaḥ śāntavāṅmuniḥ .
śilātalādivotkīrṇo nispandāvayavākṛtiḥ
||2||tato muhūrtamātreṇa prabuddhaṃ sphuritekṣaṇam .
tamuvāca mahābāho cūḍālā kumbharūpiṇī
||3||kumbha uvāca .
kaccidasminpade sphāre śuddhe vitatanirmale .
sutalpe nirvikalpānāṃ sukhaṃ viśrāntavānasi
||4||kaccidantaḥ prabuddhosi kaccidbhrāntistvayojjhitā .
kaccijjñeyaṃ parijñātaṃ dṛṣṭaṃ draṣṭavyameva vā
||5||śikhidhvaja uvāca .
bhagavaṃstvatprasādena mahāvibhavabhūmikā .
mahatī padavī dṛṣṭā sarvasyordhvaṃ sthitā mayā
||6||satāṃ viditavedyānāmaho bata mahātmanām .
apūrvaikāmṛtamayaḥ saṅgaḥ sāraphalapradaḥ
||7||janmanāpi mayā labdhaṃ yannāma na mahāmṛtam .
tadadya tvatsamāsaṅgāttenaivāsāditaṃ svayam
||8||anantamādyamamṛtaṃ caitatkamalalocana .
kathaṃ nāsāditamabhūtpūrvamātmapadaṃ mayā
||9||kumbha uvāca .
manasyupaśamaṃ yāte tyaktabhogaiṣaṇe sthite .
kaṣāyapāke nirvṛtte sarvendriyagaṇasya ca
||10||yānti cetasi viśrāntiṃ vimalā deśikoktayaḥ .
yathā sitāṃśuke śuddhe bindavaḥ kuṅkumāmbhasaḥ
||11||kaṣāyāṇāmanantānāṃ saṃbhṛtānāṃ śarīrakaiḥ .
svavāsanāsvarūpāṇāmadya pākastavoditaḥ
||12||dehānmalāni sarvāṇi kālena kamalekṣaṇa .
sādho vṛkṣātphalānīva pākena vigalantyadhaḥ
||13||vāsanātmasu yāteṣu maleṣu vimalaṃ sakhe .
yadvakti gururantastadviśatīṣuryathā vise
||14||kaṣāyapāke saṃpanne tvaṃ mayādya vibodhitaḥ .
tenādyaiva tavājñānakṣayo jāto mahāmate
||15||adya pakvakaṣāyastvamadyaiva jñānasaṃkathām .
adyeha sopadeśastvamadyaivāsi prabuddhavān
||16||śubhāśubhānāṃ sarveṣāṃ karmaṇāmadya saṃkṣayaḥ .
satsaṅgavyapadeśena tava niṣpattimāgataḥ
||17||yāvadasya dinasyaiṣa pūrvabhāgo mahīpate .
tāvaccetohaṃmameti tavājñānaṃ babhūva ha
||18||idānīṃ madvacobodhāccetasi kṣayamāgate .
hṛdayātsaṃparityakte saṃprabuddho'si bhūpate
||19||hṛdi yāvanmanaḥsattā tāvadajñānasasthitiḥ .
citte cittatayā tyakte jñānasyābhyudayo bhavet
||20||dvitvaikatvadṛśau cittaṃ tadevājñānamucyate .
etayoryo layo dṛṣṭestajjñānaṃ sā parā gatiḥ
||21||prabuddho'si vimukto'si tyaktaṃ cittaṃ tvayā nṛpa .
sadasattāmayatvaṃ hi tvayā tyaktamasatpadam
||22||vītaśoko nirāyāso niḥsaṅgo'nanya ātmavān .
mahodayo munirmaunī svarūpe tiṣṭha nirmale
||23||śikhidhvaja uvāca .
evaṃ hi bhagavan jantormūrkhasyaivāsti cittabhūḥ .
prabuddhasya na tajjñasya cittaṃ nāma kila prabho
||24||jīvanmuktāstadete hi viharanti kathaṃ vada .
avidyamānamanaso yuṣmadādyāstathā narāḥ
||25||iti me kathayāśeṣamanyaiḥ svavacanāṃśubhiḥ .
hārdaṃ tamo me nipuṇamevaṃprāyaiḥ pramārjaya
||26||kumbha uvāca .
yathā vadasi tattvajña tattathaiva hi nānyathā .
cittaṃ hi jīvanmuktānāṃ nāstyaṅkura ivāśmanām
||27||punarjananayogyā yā vāsanā ghanavāsanā .
sā proktā cittaśabdena na sā tajjñasya vidyate
||28||yayā vāsanayā tajjñā viharantīha karmasu .
tāṃ tvaṃ sattvābhidhāṃ viddhi punarjananavarjitām
||29||jīvanmuktā mahātmānaḥ sattvasthāḥ saṃyatendriyāḥ .
viharanti gatāsaṅgaṃ na cittasthāḥ kadācana
||30||mūḍhaṃ cittaṃ cittamāhuḥ prabuddhaṃ sattvamucyate .
aprabuddhā hi cittasthāḥ sattvasthāstu mahādhiyaḥ
||31||bhūyaḥ prajāyate cittaṃ sattvaṃ bhūyo na jāyate .
aprabuddhasya bandhosti na prabuddhasya bhūpate
||32||satvavānasi saṃjāto mahātyāgī sthito bhavān .
aśeṣeṇa tvayā cittaṃ tyaktamadyeti vedmyaham
||33||samastavāsanonmukto rājannadyaiva rājase .
ākāśasāmyamāyātaṃ manye tava mune manaḥ
||34||śamaṃ prāpto'si paramaṃ siddhaḥ samasamasthitiḥ .
ayaṃ hi sa mahātyāgaḥ sarvaṃ yattatsamujjhitam
||35||svargāpavargavittādi tapodānaphalādyapi .
prabuddhamedhayā sādho dhiyā paramabodhayā
||36||tapo nāma kiyanmātraduḥkhakṣayakaraṃ bhavet .
kṣayātiśayanirmuktaṃ yatsukhaṃ samatāmayam
||37||tatsattadvastu tatkiṃcinna tu svargādi bhaṅguram .
bhāvābhāvairupārūḍhaṃ sthitādhigatavedanam
||38||svargo nāma kimānandaḥ sopi saṃdehasaṃsthitaḥ .
aprāptasvātmasaṃsiddheḥ kriyākāṇḍaḥ śubho bhavet
||39||yena nāsāditaṃ hema rītiṃ kiṃ sa parityajet .
cūḍālādisamāsaṅgādbhavejjñatvaṃ sukhena te
||40||tatkimarthamanarthe'sminnimagnastvaṃ tapomaye .
āśramādivikalpāṃśasādhyasyādya kukarmaṇaḥ
||41||ādyantāvasya sumate madhya eva sukhaṃ sma bho .
yataste samayo jāto yasminpariṇamanti ca
||42||taporūpā vikalpāṃśāstatra baddhapado bhava .
cidvyomnonabhasotyacchātsarvebhāvāḥ samutthitāḥ
||43||tathaiva paridṛśyante tatraiva vilayaṃ gatāḥ .
idaṃ kāryamidaṃ neti saṃkalpā brahmabindavaḥ
||44||vandhyaṃ śikhidhvaja tyaktvā pūrṇameva samāśraya .
iṣṭaṃ me prārthayasveti yathaiva prārthyate sakhe
||45||striyā tathaiva sa kathaṃ dayitaḥ prārthyate svayam .
saṃkalparacitānetānbhāvānāpatabhāsurān
||46||gṛhṇanti na mahātmānaḥ prājñā jalaravīniva .
svargamokṣādiphaladaṃ yatkiṃcitsarvameva tat
||47||tyaktvā samasamābhāso yo'syasāveva vai bhava .
sattvaṃ sattvena nāśena nāśyaṃ hi vigataspṛhaḥ
||48||padārthaughamimaṃ gṛhṇaṃstiṣṭhāspanditacittabhūḥ .
aparispandacittasya saṃsṛtirneha dhāvati
||49||pauruṣaprabhavā sādho vipattirhi matau yathā .
yāni yānīha duḥkhāni prasphuranti jagattraye
||50||cetaścāpalajānyeva tāni tāni mahīpate .
sthiraṃ śāntaṃ gataspandaṃ yasya cittamacāpalam .
sadaiva sa mahānandī sāmrājyasya sa bhājanam
||51||atha cetasi tattvajña spandāspandau tvamekatām .
nītvā tiṣṭha yathākāmamaikyamāgatya śāśvatam
||52||śikhidhvaja uvāca .
kathamaikyaṃ vibho yātaḥ spandāspandāvimāvubhau .
sarvasaṃśayavicchedakārinnetadvadāśu me
||53||kumbha uvāca .
ekaṃ vastu jagatsarvaṃ cinmātraṃ vārivāmbudhi .
tadeva spandate dhībhiḥ śuddhavāriva vīcibhiḥ
||54||brahma cinmātramamalaṃ sattvamityādināmakam .
yadgītaṃ tadidaṃ mūḍhāḥ paśyantyaṅga jagattayā
||55||citspanda eva sarvasvaṃ sarge tasmāddhi saṃsṛtiḥ .
parispando hi vindhyādiśabdaspandasamaṃ param
||56||citaḥ sa eva cetspandastathā'spandaśca bhāvitaḥ .
ekarūpatayā nāma tatredamamalaṃ śivam
||57||sargaścitspandamātrātmā samyagdṛṣṭau vilīyate .
udetyasamyagdṛṣṭīnāṃ rajjvāṃ sarpabhramo yathā
||58||saspandā cittadabhidhā niḥspandā tviyamātatā .
turyātītapadārūḍhā vācā vaktuṃ na pāryate
||59||śāstrasajjanasaṃparkasaṃtatābhyāsayogataḥ .
kālenāmalatāṃ yāte cetasīndāvivoditā
||60||etatkevalamābhātaṃ svānubhūtibhirātatam .
kathyate svānubhūteṣu svayaṃ svaṃ rūpamātmanā
||61||prāpto'si sāraṃ svamanādimadhya-
matraiva tiṣṭha svapade niviṣṭaḥ .
no rūpanirbhedamahācidātmā
jāto'si sādho khalu vītaśokaḥ
||62||ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de0 mo0 nirvāṇaprakaraṇe pū0 cū0 śikhidhvajabodhanaṃ nāmaikādhikaśatatamaḥ sargaḥ .. 101 ..