Traditionally attributed to Vālmīki; dialogue of Vasiṣṭha and Rāma
śrīvasiṣṭha uvāca .
atra te śrṛṇu vakṣyāmi vṛttāntamimamuttamam .
jāgatīhendrajālaśrīścittāyattā yathā sthitā
||1||astyasminvasudhāpīṭhe nānāvanasamākulaḥ .
uttarāpāṇḍavo nāma sphīto janapado mahān
||2||nīrandhraghanagambhīravanaviśrāntatāpasaḥ .
vidyādharīkṛtalatādolopavanapattanaḥ
||3||vātoddhūtāñjakiñjalkapuñjapiñjaraparvataḥ .
lasatkusumasaṃbhāravanamālāvataṃsakaḥ
||4||karañjamañjarīkuñjagucchaparyantajaṅgalaḥ .
kharjūrāntaritagrāmo ghuṃghumadhvanitāmbaraḥ
||5||ekapiṅgaśilāśreṇīśālikedārapiṅgalaḥ .
nīlakaṇṭhāravoddāmavanajaṅgalamaṇḍitaḥ
||6||sārasāravasaṃrambharaṇatkanakakānanaḥ .
tamālapāṭalīnīlagirigrāmakakuṇḍalaḥ
||7||vicitravihagavyūhavirāvakṛtakākaliḥ .
nadīparisaronnidrapāribhadradrumāruṇaḥ
||8||gāyatkalamakedāradārikāhṛtamanmathaḥ .
puṣpaphalacaladvātavyādhūtakusumāmbudaḥ
||9||darīgṛhaviniṣkrāntasiddhacāraṇabandikam .
svargādiva samānīya lāvaṇyamabhinirmitaḥ
||10||gāyatkinnaragandharvakadalīkhaṇḍamaṇḍapaḥ .
mandānilaravodbhūtaḥ puṣpopavanapāṇḍuraḥ
||11||tatrāsti lavaṇo nāma rājā paramadhārmikaḥ .
hariścandrakulodbhūto bhūmāviva divākaraḥ
||12||yadyaśaḥkusumottaṃsapāṇḍuraskandhamaṇḍalāḥ .
tatra śailā virājante hārāḥ proddhūlitā iva
||13||kṛpāṇaśakalotkṛttaniḥśeṣārātimaṇḍalaḥ .
arātilokaḥ prāpnoti yadanusmaraṇājjvaram
||14||yasyodārasamārambhamāryalokānupālanam .
caritaṃ saṃsmariṣyanti hareriva ciraṃ janāḥ
||17||yasyāpsaromiradrīndramūrdhasvamarasadmasu .
vikāsipulakollāsaṃ gīyante guṇagītayaḥ
||16||yasya svaḥsundarīgītā lokapālaciraśrutāḥ .
viriñcihaṃsairdhvanyante svabhyāsādguṇagītayaḥ
||17||svapneṣvapi na sāmānyā yasyodāracamatkṛtiḥ .
rāma dṛṣṭā śrutā vāpi dainyadoṣamayī kriyā
||18||jihmatāṃ yo na jānāti na dṛṣṭā yena dhṛṣṇutā .
udāratā yena dhṛtā brahmaṇevākṣamālikā
||19||dināṣṭabhāgamākāśamāgate divasādhipe .
sa kadācitsabhāsthāne siṃhāsanagato'bhavat
||20||sukhopaviṣṭe tatrāsminrājanīndāvivāmbare .
praviśantīṣu sāmantasenāsu ca sasaṃbhramam
||21||gāyantīṣvatha kāntāsu sūpaviṣṭeṣu rājasu .
mano harati sāhlāde vīṇāvaṃśakalārave
||22||cārucāmarahastāsu savilāsāsu rājani .
devāsuraguruprakhye viśrānte mantrimaṇḍale
||23||prastuteṣu praviṣṭeṣu rājakāryeṣu mantribhiḥ .
proktāsu deśavārtāsu nipuṇaiścārumantribhiḥ
||24||itihyasamaye puṇye vācyamāne ca pustake .
paṭhatsu ca stutīḥ puṇyāḥ puraḥ prahveṣu vandiṣu
||25||sabhāṃ viveśa sāṭopaḥ kaścittāmaindrajālikaḥ .
varṣeṇāhitasaṃrambho vasudhāmiva vāridaḥ
||26||sa nanāma mahīpālaṃ śikharodārakandharam .
pādopāntagataḥ kāntaṃ śailaṃ phalataruryathā
||27||sacchāyasyonnatāṃsasya phalinaḥ puṣpabhāsinaḥ .
sa viveśa puro rājñastaroragre kapiryathā
||28||capalo lampaṭo'rthānāmāmodasukhamārutam .
uvācotkandharaṃ bhūpaṃ sapadmamiva ṣaṭpadaḥ
||29||vilokaya vibho tāvadekāmiha kharolikām .
pīṭhastha eva sāścaryāṃ vyomni candra ivāvanim
||30||ityuktvā picchikā tena bhrāmitā bhramadāyinī .
nānāviracanābījaṃ māyeva paramātmanaḥ
||31||tāṃ dadarśa mahīpālastejoreṇuvirājitām .
śakraḥ suravimānasthaḥ svakārmukalatāmiva
||32||sabhāṃ saindhavasāmanto viveśāsminkṣaṇe tadā .
tārāparikarāpūrṇāṃ vyomavīthīmivāmbudaḥ
||33||taṃ caivānujagāmāśvaḥ saumyaḥ paramavegavān .
devalokonmukhaṃ tuṣṭaṃ śakramuccaiḥśravā iva
||34||sa tamaśvamupādāya pārthivaṃ samuvāca ha .
soccaiḥśravā iva kṣīrasāgaro marutāṃ patim
||35||idamuccaiḥśravaḥprakhyaṃ hayaratnaṃ mahīpate .
javoḍuyanaśīlena mūrtimāniva mārutaḥ
||36||aśvo'yamasmatprabhuṇā prabho saṃprahitastvayi .
rājate hi padārthaśrīrmahatāmarpaṇācchubhā
||37||ityuktavati tasmiṃstu pratyuvācaindrajālikaḥ .
jaladastanite śānte cātako'mbudharaṃ yathā
||38||sadaśvamenamāruhya bhuvanaṃ vihara prabho .
svapratāpāhitānalpaśobhāmurvīṃ raviryathā
||39||aśvamālokayāmāsa tenokta iti pārthivaḥ .
nirghātastanitaṃ meghaṃ mayūra iva sūtkaraḥ
||40||athānimeṣayā dṛṣṭyā rājā citropamākṛtiḥ .
babhūvālokayannaśvaṃ lipikarmārpitopamaḥ
||41||kṣaṇamālokya pīṭhasthastasthau saṃsthagitekṣaṇaḥ .
dṛṣṭyā''kṣubdhaḥ samudro'drimīnakaiḥ karavo yathā
||42||tasthau muhūrtayugmaṃ sa dhyānāsakta ivātmani .
vītarāgo muniḥ kṣubdhaḥ parānanda iva sthitaḥ
||43||bodhitaḥ kenacinnāsau svapratāpajitorjitaḥ .
dhiyā kāmapyayaṃ bhūyaścintāṃ cintayatīti ca
||44||babhūvuḥ kevalaṃ tatra niḥspandasitacāmarāḥ .
cāmariṇyo hi śarvaryaḥ stambhitendukarā iva
||45||virejurvismayāpūrṇā niḥspandāste sabhāsadaḥ .
niḥspandakiñjalkadalāḥ padmāḥ paṅkakṛtā iva
||46||praśaśāma sabhāsthāne janakolāhalaḥ śanaiḥ .
praśāntaprāvṛṣi vyomanyāmbhodamiva garjitam
||47||saṃdehasāgare magnā jagmuścintāṃ sumantriṇaḥ .
viṣīdati gadāpāṇāvasurājāvivāmarāḥ
||48||vitatavismitajihnitayā tayā
janatayā bhayamohaviṣaṇṇayā .
stimitacakṣuṣi bhūmipatau sthite
mukulitājjavanasya dhṛtā dyutiḥ
||49||ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye utpattiprakaraṇe indrajālopākhyāne nṛpavyāmoho nāma caturuttaraśatatamaḥ sargaḥ .. 104 ..