Traditionally attributed to Vālmīki; dialogue of Vasiṣṭha and Rāma
śrīvasiṣṭha uvāca .
jñānasya jñeyatāpattirbandha ityabhidhīyate .
tasyaiva jñeyatāśāntirmokṣa ityabhidhīyate
||1||śrīrāma uvāca .
jñānasya jñeyatāśāntiḥ kathaṃ brahmanpravartate .
sā rūḍhā bandhatābuddhiḥ kathaṃ vātra nivartate
||2||śrīvasiṣṭha uvāca .
samyagjñānena bodhena mandabuddhirnivartate .
nirākārā nijā śāntā muktirevaṃ pravartate
||3||śrīrāma uvāca .
bodhaḥ kevalatārūpaḥ samyagjñānaṃ kimucyate .
yena bandhādayaṃ janturaśeṣeṇa vimucyate
||4||śrīvasiṣṭha uvāca .
jñānasya jñeyatā nāsti kevalaṃ jñānamavyayam .
avācyamitibodhontaḥ samyagjñānamitismṛtam
||5||śrīrāma uvāca .
jñānasya jñeyatā bhinnā tvantaḥ keti mune vada .
utpādyo jñānaśabdaśca bhāve vā karaṇe'tha kim
||6||śrīvasiṣṭha uvāca .
bodhamātraṃ bhavejjñānaṃ bhāvasādhanamātrakam .
na jñānajñeyayorbhedaḥ pavanaspandayoriva
||7||śrīrāma uvāca .
evaṃ cettatkathamayaṃ jñānajñeyādivibhramaḥ .
siddhaḥ śaśaviṣāṇābho bhaviṣyadbhūtabhavyaśaḥ
||8||śrīvasiṣṭha uvāca .
bāhyārthabhrāntito jñeyā bhramabuddhirihoditā .
bāhyaścābhyantaraścārtho na saṃbhavati kaścana
||9||śrīrāma uvāca .
yo'yaṃ pratyakṣadṛśyo'rtho mune tvamahamādikaḥ .
bhūtādiranubhūtātmā sa kathaṃ nāsti me vada
||10||śrīvasiṣṭha uvāca .
ādisargavidhāveva virāḍātmādiko'nagha .
jāto na kaścidevārtho jñeyasyāto na saṃbhavaḥ
||11||śrīrāma uvāca .
bhaviṣyadbhūtabhavyasthā jagaddṛṣṭiriyaṃ mune .
nityānubhūyamānāpi na jāteti kimucyate
||12||śrīvasiṣṭha uvāca .
svapnārthamṛgatṛṣṇāmbudvīndusaṃkalpitārthavat .
mithyā jagadahaṃtvaṃ ca bhāti keśoṇḍrakaṃ yathā
||13||śrīrāma uvāca .
ahaṃ tvamayamityādijagajjaṭharamapyalam .
kathaṃ na jātaṃ bhagavansargādāvanubhūtimat
||14||śrīvasiṣṭha uvāca .
kāraṇājjāyate kāryaṃ nānyathetyeva niścayaḥ .
sarvopaśāntau jagatāmutpattau nāsti kāraṇam
||15||śrīrāma uvāca .
mahāpralayasaṃpattau śiṣṭaṃ yadajamavyayam .
tatkathaṃ nāma sargasya na bhavetkāraṇaṃ mune
||16||śrīvasiṣṭha uvāca .
yadasti kāraṇe kāryaṃ tattasmātsaṃpravartate .
na tvasajjāyate rāma na ghaṭājjāyate paṭaḥ
||17||śrīrāma uvāca .
jagatsūkṣmeṇa rūpeṇa mahāpralaya āgate .
āste brahmaṇi tattasmātpunareva pravartate
||18||śrīvasiṣṭha uvāca .
mahāpralayaparyante kena sargāstitānagha .
anubhūtā mahābuddhe tatrasthā sā ca kīdṛśī
||19||śrīrāma uvāca .
jñaptyātmikā śrīstatrasthā tādṛśeranubhūyate .
vyomātmikā tu na bhavenna sattāmasadeti hi
||20||śrīvasiṣṭha uvāca .
evaṃ cettanmahābāho jñaptireva jagattrayam .
viśuddhajñānadehasya kuto maraṇajanmanī
||21||śrīrāma uvāca .
tadevamādito nāsti sargastadiyamāgatā .
kutaḥ kathamiva bhrāntiriti me bhagavanvada
||22||śrīvasiṣṭha uvāca .
kāryakāraṇatābhāvādbhāvābhāvau sta eva no .
idaṃ ca cetyate yadyatsvātmā cetati cetitam
||23||śrīrāma uvāca .
cetitā cetati yantraṃ draṣṭā dṛśyatvamīśvaraḥ .
kathameti kathaṃ vahniṃ dahetkāṣṭhaṃ kadā kila
||24||śrīvasiṣṭha uvāca .
draṣṭā na yāti dṛśyatvaṃ dṛśyasyāsaṃbhavādataḥ .
draṣṭaiva kevalo bhāti sarvātmaikaghanākṛtiḥ
||25||śrīrāma uvāca .
cinmātraṃ tadanādyantaṃ cetyaṃ cetayate tadā .
tadidaṃ jagadābhānaṃ kutaḥ syāccetyasaṃbhavaḥ
||26||śrīvasiṣṭha uvāca .
cetyaṃ hi kāraṇābhāvānna saṃbhavati kiṃcana .
cetyābhāvāccetanasya muktatā'vācyatā sadā
||27||śrīrāma uvāca .
evaṃ cettadahantādi cetyaṃ kathamidaṃ kutaḥ .
kathaṃ jagadvedanaṃ ca kathaṃ spandādivedanam
||28||śrīvasiṣṭha uvāca .
kāraṇāsaṃbhavādādāvevotpannaṃ na kiṃcana .
kutaścetyamataḥ śāntaṃ sarvaṃ sargastu vibhramaḥ
||29||śrīrāma uvāca .
atra me vigatollekhe niścetyacalanādike .
sakṛdvibhāte vimale vibhramaḥ kasya kīdṛśaḥ
||30||śrīvasiṣṭha uvāca .
kāraṇābhāvato rāma nāstyeva khalu vibhramaḥ .
sarvaṃ tvamahamityādi śāntamekamanāmayam
||31||śrīrāma uvāca .
brahmanbhramamivāpannaḥ praṣṭuṃ jānāmi nādhikam .
nātyantaṃ ca prabuddho'smi pṛcchāmi kimihādhunā
||32||śrīvasiṣṭha uvāca .
kāraṇasyaiva nikaṣaṃ pṛccha mā''kāraṇakṣayāt .
pare svabhāve'nirvācye svayaṃ viśrāntimaiṣyasi
||33||śrīrāma uvāca .
manye'haṃ kāraṇābhāvātpūrvameva na sargatā .
uditā tena kasyāyaṃ cetyacetanavibhramaḥ
||34||śrīvasiṣṭha uvāca .
akāraṇatvātsarvatra śāntatvādbhrāntirasti no .
anabhyāsavaśādeva na viśrāmyati kevalam
||35||śrīrāma uvāca .
kuto bhavedanabhyāso bhavedabhyasanaṃ kutaḥ .
kuto'bhyāsātmikā bhrāntireṣā punarupasthitā
||36||śrīvasiṣṭha uvāca .
anantatvādanantasya bhrāntirnāsti ca saṃprati .
abhyāsabhrāntirakhilaṃ mahāciddhanamakṣatam
||37||śrīrāma uvāca .
upadeśyopadeśādāvanayā śabdasaṃpadā .
kimanyadvada me brahmansarvasmiñchāntatāṃ gate
||38||śrīvasiṣṭha uvāca .
upadeśyopadeśātma brahma brahmaṇi saṃsthitam .
bodhātmani na mokṣo'sti na bandho'stīti niścayaḥ
||39||śrīrāma uvāca .
deśakālakriyādravyabhedavedanacetasām .
sarvasyāsaṃbhave sarvasattā kathamupasthitā
||40||śrīvasiṣṭha uvāca .
deśakālakriyādravyabhedavedanacetasām .
ajñānamātrāditarā sattā nānyāsti no purā
||41||śrīrāma uvāca .
bodhyabodhakatāpatterabhāvādvodhatā katham .
dvaitaikyāsaṃbhave brahmatkāraṇāsaṃbhave sati
||42||śrīvasiṣṭha uvāca .
bodhena bodhatāmeti bodhaśabdastu bodhyatām .
bhavadviṣayamevāyamucito nāsmadādiṣu
||43||śrīrāma uvāca .
bodha eva yadāhaṃtvameti bodhānyatā tadā .
kuta eṣā pare'nante nāsāvatijale'male
||44||śrīvasiṣṭha uvāca .
yattadvodhasya bodhatvaṃ tadevāhaṃtvamucyate .
dvitvamatrānilaspandadṛśoriva nigadyate
||45||śrīrāma uvāca .
saumyābdhyantastaraṅgādiryathādatte yathāsthitam .
tathā svarūpamātrātma bodhyaṃ bodho'vabuddhavān
||46||śrīvasiṣṭha uvāca .
evaṃ cettatkathaṃ kaḥ syāddoṣo dvitvādidoṣataḥ .
anante sthita ekasmiñchānte pūrṇe pare pade
||47||śrīrāma uvāca .
ko'tra kalpayitāhaṃtvaṃ bhuṅkte bhoktā ca kaśca vā .
yanmūlaṃ yajjagadbhrāntiranantā pravijṛmbhate
||48||śrīvasiṣṭha uvāca .
jñeyasattāvabodhe hi bandhanaṃ sacca nāstyalam .
jñapteḥ sarvārtharūpatvādvandhabhokṣāvataḥ kutaḥ
||49||śrīrāma uvāca .
jñapterbāhyārthatā dīpānnīlādīva pravartate .
bāhyastvartho'sti sadrūpo nanu dṛṣṭopalambhanaḥ
||50||śrīvasiṣṭha uvāca .
akāraṇasya kāryasya bāhyasyārthasya satyatā .
yeyaṃ sā bhrāntimātrātmarūpiṇī netarāṅgikā
||51||śrīrāma uvāca .
svapnaḥ satyo'stvasatyo vā duḥkhaṃ tāvatprayacchati .
tathaiveyaṃ jagadbhrāntiḥ ka upāyo'tra kathyatām
||52||śrīvasiṣṭha uvāca .
evaṃ tāvadyathā svapnastatheyaṃ cejjagatsthitiḥ .
tatpiṇḍagrahatārthānāṃ sarvaiva bhrāntitoditā
||53||śrīrāma uvāca .
kimetāvati saṃpanne saṃpannaṃ bhavati priyam .
kathaṃ ca śāmyatyarthānāṃ svapnādau piṇḍarūpatā
||54||śrīvasiṣṭha uvāca .
pūrvāparaparāmarśātpiṇḍatārtheṣu śāmyati .
svapne'pyevaṃ sthite sthūlā bhāvanā vinivartate
||55||śrīrāma uvāca .
bhāvanā tanutāṃ yātā yasyāsau kiṃ prapaśyati .
kathaṃ śāmyati tasyāyaṃ saṃsārakuharabhramaḥ
||95||śrīvasiṣṭha uvāca .
uddhṛstamasadābhāsamutpannanagaropamam .
varṣapronmṛṣṭacitrābhaṃ jagatpaśyatyavāsanaḥ
||57||śrīrāma uvāca .
tataḥ kiṃ tasya bhavati vāsanātānave sthite .
piṇḍagrahe gate'rthānāṃ svapnopamajagatsthiteḥ
||58||śrīvasiṣṭha uvāca .
saṃkalparūpajagataḥ kramātsāpi vilīyate .
vāsanā tasya tenāśu sa nirvāti vivāsanaḥ
||59||śrīrāma uvāca .
anekajanmasaṃrūḍhā śākhā prasavaśālinī .
bhavabandhakarī ghorā kathaṃ śāmyati vāsanā
||60||śrīvasiṣṭha uvāca .
yathābhūtārthavijñānādbhrāntimātrātmani sthite .
piṇḍagrahaviyukte'smindṛśyacakre kramātkṣayaḥ
||61||śrīrāma uvāca .
piṇḍagrahavimukte'smindṛśyacakre kramānmune .
saṃpadyate kimaparaṃ kathaṃ śāntiḥ prajāyate
||62||śrīvasiṣṭha uvāca .
piṇḍagrahabhrame śānte cittamātrātmatāṃ gate .
nirodhagauravonmukte jagatyāsthopaśāmyati
||63||śrīrāma uvāca .
bālasaṃkalparūpe'sminsthite jagati bhāsure .
kathamāsthopaśamanaṃ tādṛgduḥkhāya kiṃ naraḥ
||64||śrīvasiṣṭha uvāca .
saṃkalpamātrasaṃpanne naṣṭe duḥkhaṃ kathaṃ bhavet .
saṃkalpacittamātraṃ yattattāvatpravicāryatām
||65||śrīrāma uvāca .
kīdṛśaṃ bhagavaṃścittaṃ kathaṃ tatpravicāryate .
kiṃ ca saṃpadyate brūhi tasminsamyagvicārite
||66||śrīvasiṣṭha uvāca .
citaścetyonmukhatvaṃ yattaccittamiti kathyate .
vicāra eṣa evāsya vāsanānena śāmyati
||67||śrīrāma uvāca .
kiyannāma bhavedvahmanna cetyonmukhatā citeḥ .
cittasyācittatodeti kathaṃ nirvāṇakāriṇī
||68||śrīvasiṣṭha uvāca .
cetyaṃ na saṃbhavatyeva citkiṃ cetayate kutaḥ .
cetyāsaṃbhavataścittasattā nāsti tataściram
||69||śrīrāma uvāca .
kathaṃ na saṃbhavatyetaccetyaṃ yadanubhūyate .
apahnavaścānubhave kriyate kathamīdṛśaḥ
||70||śrīvasiṣṭha uvāca .
yādṛksyādajñaviṣayaṃ jagattasya na satyatā .
yādṛkva tajjñaviṣayaṃ tadanākhyaṃ yadadvayam
||71||śrīrāma uvāca .
trijagatkīdṛgajñānāṃ kathaṃ tasya na satyatā .
tajjñānāṃ tu jagadyādṛktadvaktuṃ kiṃ na yujyate
||72||śrīvasiṣṭha uvāca .
ādyantadvaitamajñānāṃ tajjñānāṃ tanna vidyate .
jagacca no saṃbhavati nityānutpannamāditaḥ
||73||śrīrāma uvāca .
ādito yadanutpannaṃ na saṃbhavati karhicit .
asadrūpamanābhāsaṃ kathaṃ tadanubhūyate
||74||śrīvasiṣṭha uvāca .
asadeva sadābhāsamanutpannamakāraṇam .
jāgratsvapnavadudbhūtamarthakṛccānubhūyate
||75||śrīrāma uvāca .
svapnādau kalpanādau ca yaddṛśyamanubhūyate .
tajjāgradrūpasaṃskārādanuṣṭhānānubhūtitaḥ
||76||śrīvasiṣṭha uvāca .
kiṃ jāgradrūpamāhosvidanyatsvapne'nubhūyate .
saṃkalpe ca manorājye iti me vada rāghava
||77||śrīrāma uvāca .
svapneṣu kalpanādyeṣu jāgradevāvabhāsate .
saṃskārātmatayā nityaṃ manorājyabhrameṣu ca
||78||śrīvasiṣṭha uvāca .
tadeva jāgratsaṃskārātsvapnaścedavabhāsate .
tatsvapne luṭhitaṃ gehaṃ kathaṃ prātaravāpyate
||79||śrīrāma uvāca .
na jāgradrājate svapne tadbrahmānyattadeva hi .
buddhametatkathaṃ tvanyadapūrvamiva bhāsate
||80||śrīvasiṣṭha uvāca .
nānubhūto'nubhūtaśca cetasyartho'vabhāsate .
sargādyantādimadhyeṣu svabhyastastviti bhāsate
||81||śrīrāma uvāca .
evaṃ svapnātmakaṃ bhāti jagadityeva buddhavān .
grahavatsvapnayakṣo'yaṃ kathaṃ brahmaṃścikitsyate
||82||śrīvasiṣṭha uvāca .
yo'yaṃ saṃsaraṇasvapnaḥ sa kiṃkāraṇako bhavet .
kāryānna kāraṇaṃ bhinnamiti dṛṣṭaṃ vicāraya
||83||śrīrāma uvāca .
cittaṃ svapnopalambhānāṃ hetustasmāttadeva te .
viśvaṃ cādyantarahitamanāsāramanāmayam
||84||śrīvasiṣṭha uvāca .
evaṃ cittaṃ mahābuddhe mahāciddhanameva tat .
tathāsthitaṃ na svapnādi kiṃcanāstītarātmakam
||85||śrīrāma uvāca .
avayavāvayavinoryathā bhinnastathā sa hi .
tatrānavayave brahmaṇyekatā jagadādinā
||86||śrīvasiṣṭha uvāca .
evaṃ na saṃbhavatyeva nityānutpannamāditaḥ .
jagattenājaraṃ śāntamajaṃ sarvamavedhitam
||87||śrīrāma uvāca .
kākatālīyavanmanye sargādyantādayo bhramāḥ .
bhrāntidraṣṭṛtvabhoktṛtvasahitāḥ parame pade
||88||śrīvasiṣṭha uvāca .
yā vyāpāravatī rasādrasavidāṃ kācitkavīnāṃ navā
dṛṣṭiryā pariniṣṭhitārthaviṣayonmeṣā ca vaipaścitī .
te dve apyavalambya viśvamakhilaṃ nirvarṇitaṃ nirvṛtaṃ
yāvaddṛṣṭidṛśo na santi kalitā nau śūnyatā no bhramaḥ
||89||ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vā0 de0 mo0 ni0 u0 rāmaviśrāntirnāma navatyadhikaśatatamaḥ sargaḥ .. 190 ..