मुख्यं गम्यताम्

Try searching

Quick links

Crawlable search page

Yoga Vāsiṣṭham — Nirvāṇaprakaraṇam — Pūrvārdham — Sarga 68

3
Yoga Vāsiṣṭham · Nirvāṇaprakaraṇam — Pūrvārdham · 68

Traditionally attributed to Vālmīki; dialogue of Vasiṣṭha and Rāma

śrīvasiṣṭha uvāca .

suṣuptamaunavānbhūtvā tyaktvā cittavilāsitām .

kalanāmalanirmuktastiṣṭhāvaṣṭabdhatatpadaḥ

||1||

śrīrāma uvāca .

vāṃgmaunamakṣamaunaṃ ca kāṣṭhamaunaṃ ca vedmyaham .

suṣuptamaunaṃ mauneśa brahmanbrūhi kimucyate

||2||

śrīvasiṣṭha uvāca .

dvividhaḥ procyate rāma munirmunivarairiha .

ekaḥ kāṣṭhatapasvī syājjīvanmuktastathetaraḥ

||3||

abhāvitāyāṃ śuṣkāyāṃ kriyāyāṃ baddhaniścayaḥ .

haṭhājjitendriyagrāmo muniḥ syātkāṣṭhatāpasaḥ

||4||

yathābhūtamidaṃ buddhvā bhāvitātmātmani sthitaḥ .

lokopamopi tṛpto'ntaryaḥ sa muktamuniḥ smṛtaḥ

||5||

etayoryo bhavedbhāvaḥ śāntayormunināthayoḥ .

cittaniścayarūpātmā maunaśabdena sa smṛtaḥ

||6||

catuṣprakāramāhustaṃ maunaṃ maunavido janāḥ .

vāṃgmaunamakṣamaunaṃ ca kāṣṭhaṃ sauṣuptameva ca

||7||

vāṃgmaunaṃ vacasāṃ rodho balādindriyanigrahaḥ .

akṣamaunaṃ parityāgaśceṣṭānāṃ kāṣṭhasaṃjñakam

||8||

manomaunaṃ pañcamaṃ ca tanmṛtau kāṣṭhatāpase .

bhāve suṣuptamaunākhyaṃ jīvanmukto'nujīvati

||9||

triṣu maunaviśeṣeṣu viṣayaḥ kāṣṭhatāpasaḥ .

suṣuptamaunāvasthāyāṃ sā turyā saiva muktadhīḥ

||10||

vāṃgmaunaṃ maunamityetatsiddhaṃ tacca manaḥ kila .

malinaṃ jīvabandhāya tatrasthaḥ kāṣṭhatāpasaḥ

||11||

asmatsaṃsmaraṇaṃ vāpi dṛśyaṃ vāṅmayamaspṛśan .

apaśyanneva paśyan hi kāṣṭhamaunī tu tiṣṭhati

||12||

prasphuraccittakalanametanmaunatrayaṃ smṛtam .

bhavanti mauninastatra na tajjñāstatsthalīlayā

||13||

nātropādeyatājñānametanmaunatraye kila .

līlayā kathitaṃ tena tajjñāḥ kupyantu vā na vā

||14||

idaṃ suṣuptamaunaṃ tu jīvanmuktamitisthitam .

apunarjanmano jantoḥ śrṛṇu śravaṇabhūṣaṇam

||15||

nātra saṃyamyate prāṇastrividho nāpi yojyate .

nollasyante na glāyante samastendriyasaṃvidaḥ

||16||

nānātākalaneyaṃ ca na valgati na śāmyati .

ceto na ceto nāceto na sannāsanna cetarat

||17||

avibhāgamanabhyāsaṃ yadanādyantamāsthitam .

dhyāyato'dhyāyataścaitatsauṣuptaṃ maunamucyate

||18||

yathābhūtamidaṃ buddhvā jagannānātvavibhramam .

yathāsthitamasaṃdehaṃ sauṣuptaṃ maunameva tat

||19||

anekasaṃvidrūpātma śivenaivedamātatam .

ityāsthitamanantaṃ yatsauṣuptaṃ maunamucyate

||20||

ākāśaṃ naiva cākāśaṃ sarvamasti ca nāsti ca .

iti cittaṃ samaṃ śāntaṃ yattanmaunaṃ suṣuptavat

||21||

sarvaśūnyaṃ nirālambaṃ śāntivijñaptimātrakam .

na sannāsaditi yasyāmāsitaṃ maunamuttamam

||22||

bhāvābhāvādaśādeśaviśeṣairvitathotthitaiḥ .

saṃvido yadanābhāsastanmaunaṃ paramaṃ viduḥ

||23||

atyantamasataivāntaścetasā'vṛttirūghiṇā .

yadanāvartanaṃ saṃvidvṛttestanmaunamakṣayam

||24||

nāhamasmi na cānyo'sti na mano na ca mānasam .

iti saṃvidasaṃvittiravicchinnātimaunitā

||25||

ahamasmi jagatyasminsvasti śabdārthamātrakam .

sattāsāmānyameveti sauṣuptaṃ maunamucyate

||26||

yasmātsaṃvidameva syātsvānyādikalanā kutaḥ .

anantameva sauṣuptaṃ sarvaṃ maunamatastatam

||27||

suṣuptamaunamevedamanantatvātprabodhavat .

turyamevāmalaṃ viddhi turyātītamathāpi ca

||28||

sauṣuptaikasamādhānastathā turyasamādhikaḥ .

turyātītasamādhirvā jāgratyapi bhavanti vai

||29||

turyasya eva sakalāmalaśāntivṛtti-

rjāgratyapi vyavaharannipuṇaṃ samantāt .

nityaṃ sadeha uta vāpi videha eva

brahmannabhobhavata eva kilāsti sādho

||30||

oṃmityudastabhavavāsanamekamāssva

na tvaṃ na cāhamapi nānyadihāsti satyam .

sarvaṃ ca vidyata itīha kilāntarābhaṃ

jñastiṣṭha cidgaganakośakalaikaniṣṭhaḥ

||31||

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de0 mokṣopāyeṣu nirvāṇaprakaraṇe pū0 mahāmaunayatnopadeśo nāmāṣṭaṣaṣṭitamaḥ sargaḥ .. 68 ..