Traditionally attributed to Vālmīki; dialogue of Vasiṣṭha and Rāma
śrīvasiṣṭha uvāca .
suṣuptamaunavānbhūtvā tyaktvā cittavilāsitām .
kalanāmalanirmuktastiṣṭhāvaṣṭabdhatatpadaḥ
||1||śrīrāma uvāca .
vāṃgmaunamakṣamaunaṃ ca kāṣṭhamaunaṃ ca vedmyaham .
suṣuptamaunaṃ mauneśa brahmanbrūhi kimucyate
||2||śrīvasiṣṭha uvāca .
dvividhaḥ procyate rāma munirmunivarairiha .
ekaḥ kāṣṭhatapasvī syājjīvanmuktastathetaraḥ
||3||abhāvitāyāṃ śuṣkāyāṃ kriyāyāṃ baddhaniścayaḥ .
haṭhājjitendriyagrāmo muniḥ syātkāṣṭhatāpasaḥ
||4||yathābhūtamidaṃ buddhvā bhāvitātmātmani sthitaḥ .
lokopamopi tṛpto'ntaryaḥ sa muktamuniḥ smṛtaḥ
||5||etayoryo bhavedbhāvaḥ śāntayormunināthayoḥ .
cittaniścayarūpātmā maunaśabdena sa smṛtaḥ
||6||catuṣprakāramāhustaṃ maunaṃ maunavido janāḥ .
vāṃgmaunamakṣamaunaṃ ca kāṣṭhaṃ sauṣuptameva ca
||7||vāṃgmaunaṃ vacasāṃ rodho balādindriyanigrahaḥ .
akṣamaunaṃ parityāgaśceṣṭānāṃ kāṣṭhasaṃjñakam
||8||manomaunaṃ pañcamaṃ ca tanmṛtau kāṣṭhatāpase .
bhāve suṣuptamaunākhyaṃ jīvanmukto'nujīvati
||9||triṣu maunaviśeṣeṣu viṣayaḥ kāṣṭhatāpasaḥ .
suṣuptamaunāvasthāyāṃ sā turyā saiva muktadhīḥ
||10||vāṃgmaunaṃ maunamityetatsiddhaṃ tacca manaḥ kila .
malinaṃ jīvabandhāya tatrasthaḥ kāṣṭhatāpasaḥ
||11||asmatsaṃsmaraṇaṃ vāpi dṛśyaṃ vāṅmayamaspṛśan .
apaśyanneva paśyan hi kāṣṭhamaunī tu tiṣṭhati
||12||prasphuraccittakalanametanmaunatrayaṃ smṛtam .
bhavanti mauninastatra na tajjñāstatsthalīlayā
||13||nātropādeyatājñānametanmaunatraye kila .
līlayā kathitaṃ tena tajjñāḥ kupyantu vā na vā
||14||idaṃ suṣuptamaunaṃ tu jīvanmuktamitisthitam .
apunarjanmano jantoḥ śrṛṇu śravaṇabhūṣaṇam
||15||nātra saṃyamyate prāṇastrividho nāpi yojyate .
nollasyante na glāyante samastendriyasaṃvidaḥ
||16||nānātākalaneyaṃ ca na valgati na śāmyati .
ceto na ceto nāceto na sannāsanna cetarat
||17||avibhāgamanabhyāsaṃ yadanādyantamāsthitam .
dhyāyato'dhyāyataścaitatsauṣuptaṃ maunamucyate
||18||yathābhūtamidaṃ buddhvā jagannānātvavibhramam .
yathāsthitamasaṃdehaṃ sauṣuptaṃ maunameva tat
||19||anekasaṃvidrūpātma śivenaivedamātatam .
ityāsthitamanantaṃ yatsauṣuptaṃ maunamucyate
||20||ākāśaṃ naiva cākāśaṃ sarvamasti ca nāsti ca .
iti cittaṃ samaṃ śāntaṃ yattanmaunaṃ suṣuptavat
||21||sarvaśūnyaṃ nirālambaṃ śāntivijñaptimātrakam .
na sannāsaditi yasyāmāsitaṃ maunamuttamam
||22||bhāvābhāvādaśādeśaviśeṣairvitathotthitaiḥ .
saṃvido yadanābhāsastanmaunaṃ paramaṃ viduḥ
||23||atyantamasataivāntaścetasā'vṛttirūghiṇā .
yadanāvartanaṃ saṃvidvṛttestanmaunamakṣayam
||24||nāhamasmi na cānyo'sti na mano na ca mānasam .
iti saṃvidasaṃvittiravicchinnātimaunitā
||25||ahamasmi jagatyasminsvasti śabdārthamātrakam .
sattāsāmānyameveti sauṣuptaṃ maunamucyate
||26||yasmātsaṃvidameva syātsvānyādikalanā kutaḥ .
anantameva sauṣuptaṃ sarvaṃ maunamatastatam
||27||suṣuptamaunamevedamanantatvātprabodhavat .
turyamevāmalaṃ viddhi turyātītamathāpi ca
||28||sauṣuptaikasamādhānastathā turyasamādhikaḥ .
turyātītasamādhirvā jāgratyapi bhavanti vai
||29||turyasya eva sakalāmalaśāntivṛtti-
rjāgratyapi vyavaharannipuṇaṃ samantāt .
nityaṃ sadeha uta vāpi videha eva
brahmannabhobhavata eva kilāsti sādho
||30||oṃmityudastabhavavāsanamekamāssva
na tvaṃ na cāhamapi nānyadihāsti satyam .
sarvaṃ ca vidyata itīha kilāntarābhaṃ
jñastiṣṭha cidgaganakośakalaikaniṣṭhaḥ
||31||ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de0 mokṣopāyeṣu nirvāṇaprakaraṇe pū0 mahāmaunayatnopadeśo nāmāṣṭaṣaṣṭitamaḥ sargaḥ .. 68 ..