मुख्यं गम्यताम्

Try searching

Quick links

Crawlable search page

Yoga Vāsiṣṭham — Mumukṣuvyavahāraprakaraṇam — Sarga 7

3
Yoga Vāsiṣṭham · Mumukṣuvyavahāraprakaraṇam · 7

Traditionally attributed to Vālmīki; dialogue of Vasiṣṭha and Rāma

śrīvasiṣṭha uvāca .

prāpya vyādhivinirmuktaṃ dehamalpādhivedanam .

tathātmani samādadhyādyathā bhūyo na jāyate

||1||

daivaṃ puruṣakāreṇa yo nivartitumicchati .

iha vāmutra jagati sa saṃpūrṇābhivāñchitaḥ

||2||

ye samudyogamutsṛjya sthitā daivaparāyaṇāḥ .

te dharmamarthaṃ kāmaṃ ca nāśayantyātmavidviṣaḥ

||3||

saṃvitspando manaḥspanda aindriyaspanda eva ca .

etāni puruṣārthasya rūpāṇyebhyaḥ phalodayaḥ

||4||

yathā saṃvedanaṃ cetastathā tatspandamṛcchati .

tathaiva kāyaścalati tathaiva phalabhoktṛtā

||5||

ābālametatsaṃsiddhaṃ yatra yatra yathā yathā .

daivaṃ tu na kvaciddṛṣṭamato jagati pauruṣam

||6||

puruṣārthena devānāṃ gurureva bṛhaspatiḥ .

śukro daityendragurutāṃ puruṣārthena cāsthitaḥ

||7||

dainyadāridryaduḥkhārtā api sādho narottamāḥ .

pauruṣeṇaiva yatnena yātā devendratulyatām

||8||

mahānto vibhavāsvādairnānāścaryasamāśrayāḥ .

pauruṣeṇaiva doṣeṇa narakātithitāṃ gatāḥ

||9||

bhāvābhāvasahasreṣu daśāsu vividhāsu ca .

svapauruṣavaśādeva nivṛttā bhūtajātayaḥ

||10||

śāstrato gurutaścaiva svataśceti trisiddhayaḥ .

sarvatra puruṣārthasya na daivasya kadācana

||11||

aśubheṣu samāviṣṭaṃ śubheṣvevāvatārayet .

prayatnāccittamityeṣa sarvaśāstrārthasaṃgrahaḥ

||12||

yacchreyo yadatucchaṃ ca yadapāyavivarjitam .

tattadācara yatnena putreti guravaḥ sthitāḥ

||13||

yathā yathā prayatno me phalamāśu tathā tathā .

ityahaṃ pauruṣādeva phalabhāṅ na tu daivataḥ

||14||

pauruṣāddṛśyate siddhiḥ pauruṣāddhīmatāṃ kramaḥ .

daivamāśvāsanāmātraṃ duḥkhe pelavabuddhiṣu

||15||

pratyakṣapramukhairnityaṃ pramāṇaiḥ pauruṣakramaḥ .

phalito dṛśyate loke deśāntaragamādikaḥ

||16||

bhoktā tṛpyati nābhoktā gantā gacchati nāgatiḥ .

vaktā vakti na cāvaktā pauruṣaṃ saphalaṃ nṛṇām

||17||

pauruṣeṇa durantebhyaḥ saṃkaṭebhyaḥ subuddhayaḥ .

samuttarantyayatnena na tu moghatayānayā

||18||

yo yo yathā prayatate sa sa tattatphalaikabhāk .

na tu tūṣṇīṃ sthiteneha kenacitprāpyate phalam

||19||

śubhena puruṣārthena śubhamāsādyate phalam .

aśubhenāśubhaṃ rāma yathecchasi tathā kuru

||20||

puruṣārthātphalaprāptirdeśakālavaśādiha .

prāptā cireṇa śīghraṃ vā yāsau daivamiti smṛtā

||21||

na daivaṃ dṛśyate dṛṣṭyā na ca lokāntare sthitam .

uktaṃ daivābhidhānena svarloke karmaṇaḥ phalam

||22||

puruṣo jāyate loke vardhate jīryate punaḥ .

na tatra dṛśyate daivaṃ jarāyauvanabālyavat

||23||

arthaprāpakakāryaikaprayatnaparatā budhaiḥ .

proktā pauruṣaśabdena sarvamāsādyate'nayā

||24||

deśāddeśāntaraprāptirhastasya dravyadhāraṇam .

vyāpāraśca tathāṅgānāṃ pauruṣeṇa na daivataḥ

||25||

anarthaprāptikāryaikaprayatnaparatā tu yā .

proktā pronmattaceṣṭeti na kiṃcitprāpyate'nayā

||26||

kriyayā spandadharmiṇyā svārthasādhakatā svayam .

sādhusaṃgamasacchāstratīkṣṇayonnīyate dhiyā

||27||

anantasamatānandaṃ paramārthaṃ svakaṃ viduḥ .

sa yebhyaḥ prāpyate yatnātsevyāste śāstrasādhavaḥ

||28||

sacchāstrādiguṇo matyā sacchāstrādiguṇānmatiḥ .

vivardhete mitho'bhyāsātsarojāviva kālataḥ

||29||

ābālyādalamabhyastaiḥ śāstrasatsaṃgamādibhiḥ .

guṇaiḥ puruṣayatnena svārthaḥ saṃpadyate hitaḥ

||30||

pauruṣeṇa jitā daityāḥ sthāpitā bhuvanakriyāḥ .

racitāni jagantīha viṣṇunā na ca daivataḥ

||31||

jagati puruṣakārakāraṇe'smin

kuru raghunātha ciraṃ tathā prayatnam .

vrajasi tarusarīsṛpābhidhānāṃ

subhaga yathā na daśāmaśaṅka eva

||32||

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye mumukṣuvyavahāraprakaraṇe pauruṣaprādhānyasamarthanaṃ nāma saptamaḥ sargaḥ .. 7 ..