Traditionally attributed to Vālmīki; dialogue of Vasiṣṭha and Rāma
śrīvasiṣṭha uvāca .
prāpya vyādhivinirmuktaṃ dehamalpādhivedanam .
tathātmani samādadhyādyathā bhūyo na jāyate
||1||daivaṃ puruṣakāreṇa yo nivartitumicchati .
iha vāmutra jagati sa saṃpūrṇābhivāñchitaḥ
||2||ye samudyogamutsṛjya sthitā daivaparāyaṇāḥ .
te dharmamarthaṃ kāmaṃ ca nāśayantyātmavidviṣaḥ
||3||saṃvitspando manaḥspanda aindriyaspanda eva ca .
etāni puruṣārthasya rūpāṇyebhyaḥ phalodayaḥ
||4||yathā saṃvedanaṃ cetastathā tatspandamṛcchati .
tathaiva kāyaścalati tathaiva phalabhoktṛtā
||5||ābālametatsaṃsiddhaṃ yatra yatra yathā yathā .
daivaṃ tu na kvaciddṛṣṭamato jagati pauruṣam
||6||puruṣārthena devānāṃ gurureva bṛhaspatiḥ .
śukro daityendragurutāṃ puruṣārthena cāsthitaḥ
||7||dainyadāridryaduḥkhārtā api sādho narottamāḥ .
pauruṣeṇaiva yatnena yātā devendratulyatām
||8||mahānto vibhavāsvādairnānāścaryasamāśrayāḥ .
pauruṣeṇaiva doṣeṇa narakātithitāṃ gatāḥ
||9||bhāvābhāvasahasreṣu daśāsu vividhāsu ca .
svapauruṣavaśādeva nivṛttā bhūtajātayaḥ
||10||śāstrato gurutaścaiva svataśceti trisiddhayaḥ .
sarvatra puruṣārthasya na daivasya kadācana
||11||aśubheṣu samāviṣṭaṃ śubheṣvevāvatārayet .
prayatnāccittamityeṣa sarvaśāstrārthasaṃgrahaḥ
||12||yacchreyo yadatucchaṃ ca yadapāyavivarjitam .
tattadācara yatnena putreti guravaḥ sthitāḥ
||13||yathā yathā prayatno me phalamāśu tathā tathā .
ityahaṃ pauruṣādeva phalabhāṅ na tu daivataḥ
||14||pauruṣāddṛśyate siddhiḥ pauruṣāddhīmatāṃ kramaḥ .
daivamāśvāsanāmātraṃ duḥkhe pelavabuddhiṣu
||15||pratyakṣapramukhairnityaṃ pramāṇaiḥ pauruṣakramaḥ .
phalito dṛśyate loke deśāntaragamādikaḥ
||16||bhoktā tṛpyati nābhoktā gantā gacchati nāgatiḥ .
vaktā vakti na cāvaktā pauruṣaṃ saphalaṃ nṛṇām
||17||pauruṣeṇa durantebhyaḥ saṃkaṭebhyaḥ subuddhayaḥ .
samuttarantyayatnena na tu moghatayānayā
||18||yo yo yathā prayatate sa sa tattatphalaikabhāk .
na tu tūṣṇīṃ sthiteneha kenacitprāpyate phalam
||19||śubhena puruṣārthena śubhamāsādyate phalam .
aśubhenāśubhaṃ rāma yathecchasi tathā kuru
||20||puruṣārthātphalaprāptirdeśakālavaśādiha .
prāptā cireṇa śīghraṃ vā yāsau daivamiti smṛtā
||21||na daivaṃ dṛśyate dṛṣṭyā na ca lokāntare sthitam .
uktaṃ daivābhidhānena svarloke karmaṇaḥ phalam
||22||puruṣo jāyate loke vardhate jīryate punaḥ .
na tatra dṛśyate daivaṃ jarāyauvanabālyavat
||23||arthaprāpakakāryaikaprayatnaparatā budhaiḥ .
proktā pauruṣaśabdena sarvamāsādyate'nayā
||24||deśāddeśāntaraprāptirhastasya dravyadhāraṇam .
vyāpāraśca tathāṅgānāṃ pauruṣeṇa na daivataḥ
||25||anarthaprāptikāryaikaprayatnaparatā tu yā .
proktā pronmattaceṣṭeti na kiṃcitprāpyate'nayā
||26||kriyayā spandadharmiṇyā svārthasādhakatā svayam .
sādhusaṃgamasacchāstratīkṣṇayonnīyate dhiyā
||27||anantasamatānandaṃ paramārthaṃ svakaṃ viduḥ .
sa yebhyaḥ prāpyate yatnātsevyāste śāstrasādhavaḥ
||28||sacchāstrādiguṇo matyā sacchāstrādiguṇānmatiḥ .
vivardhete mitho'bhyāsātsarojāviva kālataḥ
||29||ābālyādalamabhyastaiḥ śāstrasatsaṃgamādibhiḥ .
guṇaiḥ puruṣayatnena svārthaḥ saṃpadyate hitaḥ
||30||pauruṣeṇa jitā daityāḥ sthāpitā bhuvanakriyāḥ .
racitāni jagantīha viṣṇunā na ca daivataḥ
||31||jagati puruṣakārakāraṇe'smin
kuru raghunātha ciraṃ tathā prayatnam .
vrajasi tarusarīsṛpābhidhānāṃ
subhaga yathā na daśāmaśaṅka eva
||32||ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye mumukṣuvyavahāraprakaraṇe pauruṣaprādhānyasamarthanaṃ nāma saptamaḥ sargaḥ .. 7 ..