मुख्यं गम्यताम्

Try searching

Quick links

Crawlable search page

Yoga Vāsiṣṭham — Nirvāṇaprakaraṇam — Uttarārdham — Sarga 4

3
Yoga Vāsiṣṭham · Nirvāṇaprakaraṇam — Uttarārdham · 4

Traditionally attributed to Vālmīki; dialogue of Vasiṣṭha and Rāma

śrīvasiṣṭha uvāca .

sāhaṃtādijagacchāntau bodhe saṃvitkalātmani .

saṃśāntadīpasaṃkāśastyāgaḥ siddhyati nānyathā

||1||

na tyāgaḥ karmasaṃtyāgo bodhastyāga iti smṛtaḥ .

ajagatpratibhaikātmā yo'nahaṃtādiravyayaḥ

||2||

ayaṃ sohamidaṃ tanma iti niḥsnehadīpavat .

śānte paramanirvāṇe prabodhātmeti śiṣyate

||3||

ayaṃ sohamidaṃ tanme śāntamityeva yasya no .

na jñānaṃ tasya no śāntirna tyāgo na ca nirvṛtiḥ

||4||

mamedamayamevāhamityetāvati yaḥ kṣayaḥ .

bodhātmā śivamāśāntaṃ tasmādanyanna vidyate

||5||

ahamaṃśe vidā kṣīṇe sarvameva kṣayaṃ gatam .

na kiṃcicca kvacitkṣīṇaṃ nirvāṇaikaghanaṃ sthitam

||6||

ahavidanahaṃvittvādeva śāmyatyavighnataḥ .

etāvanmātrasādhyeyaṃ kimiveyaṃ kadarthanā

||7||

ahaṃnāhamiti bhrāntirna ca cittvādṛte'sti sā .

cittvaṃ cākāśaviśadamataḥ kvaiṣā bhramasthitiḥ

||8||

na bhramo bhramaṇaṃ naiva na bhrāntirbhrāmako'sti vā .

anālokanamevedamālokānnedamasti te

||9||

viddhi cinmātramevedamasadrūpopamaṃ tatam .

tenālaṃ maunamāssvaivaṃ sarvaṃ nirvāṇamātrakam

||10||

yenaivāśu nimeṣeṇa tvahamityeva cetati .

tenaiva nāhamityeva cetitvāśu na śocyate

||11||

ahaṃbhāvaṃ nabhorthena nirvācyārūḍhabāṇavat .

ajasramāśu vā'kṣīṇaṃ tiṣṭhāvaṣṭabdhatatpadaḥ

||12||

sanabhorthāmahantāṃ tvaṃ cetannevamanāratam .

sarvabhāvairanārūḍho bhava tīrṇabhavārṇavaḥ

||13||

svabhāvamātravijaye svayaṃ yasya na vīratā .

tasyottamapadaprāptau paśorbrūhi kathaiva kā

||14||

ṣaḍvargo nirjitaḥ pūrvaṃ yenottamavidā svataḥ .

bhājanaṃ sa mahārthānāṃ netaro naragardabhaḥ

||15||

yasya svāntarmanovṛttirjīyamānā jitāthavā .

viṣayaḥ sa vivekānāṃ sa pumāniti kathyate

||16||

artho dṛṣadivāmbhodhau yo ya āpatati tvayi .

tasmādeva palāyasva nāhamityeva bhāvayan

||17||

nāhamasmīti buddhvāpi sopapattikamapyalam .

jānāno jñaptimātraṃ ca kimajña iva muhyasi

||18||

na jñeyamarthato'stīha hemnīva kaṭakāditā .

bhrāntimātrādṛte sā ca śāmyatyasmaraṇena te

||19||

yo yo bhāva udetyantastvayi spanda ivānile .

nāhamasmīti cidvṛttyā tamanādhāratāṃ naya

||20||

lobho lajjā mado moho yenādāviti no jitāḥ .

nirarthakamanarthe'sminsa kimarthaṃ pravartate

||21||

ahantvaṃ pavane spanda iva yattvayi saṃsthitam .

paramātmani tannānyadetatspanda ivānile

||22||

asargasaṃvidā sargaḥ pare'sto'tivirājate .

saṃniveśaviśeṣeṇa durartho'pi hi śobhate

||23||

paramātmā tu nodeti nāstaṃ yāti kadācana .

na cāsmādanyadastīti ko bhāvo'bhāva eva vā

||24||

paraṃ pare pūrṇaṃ pūrṇe śāntaṃ śānte śivaṃ śive .

ityevamātraṃ vitataṃ nāhaṃ na ca jaganna dhīḥ

||25||

anirvāṇe vinirvāṇaṃ śāntaṃ śānte śive śivam .

nirvāṇamapyanirvāṇaṃ sanabhorthaṃ na vāpi tat

||26||

śastrāghātāḥ prasahyante sahyante vyādhivedanāḥ .

nāhamityevamātrasya sahane kā kadarthanā

||27||

jagatpadārthasārthānāmahamityakṣayo'ṅkuraḥ .

tasminnirmūlatāṃ yāte jagannirmūlatāṃ gatam

||28||

bāṣpeṇevāhamarthena niḥsāreṇāpi sāravat .

vyāmalaḥ paramādarśastacchāntau saṃprasīdati

||29||

ahamarthaḥ pare vāyau spandastatpraśame tu tat .

anirdeśyamanābhāsamanantamajamavyayam

||30||

ahamarthaḥ puro dravyapratibimbapradaściti .

tacchāntau sā nirābhāsamanantamajamavyayam

||31||

ahamarthāmbude kṣīṇe paramārthaśarannabhaḥ .

parayānantayā lakṣmyā svacchayācchaṃ virājate

||32||

ahamarthamalonmuktamavyaktaṃ tāmramaṅga cet .

tatparaṃ paramābhāsaṃ saṃpannaṃ hema kāntimat

||33||

yathā nirabhidhārthaśrīrbhajatyavyapadeśyatām .

tathānahantāhanteyaṃ brahmatvamadhigacchati

||34||

astyahantve sthitaṃ brahma sanāmeva padārthavat .

śāntavatsadivābhāsaṃ tadvatsa vyapadeśavān

||35||

ahamartho jagadbījaṃ yadi dagdhamabhāvanāt .

tadahantvaṃ jagadbandha ityādeḥ kalanaiva kā

||36||

sadbrahma śivamātmeti pare nāmakalaṅkitā .

udetyahantā kumbhatvādiva mṛddhātuvismṛtiḥ

||37||

ahamarthādiyaṃ bījātsattā bimbalatotthitā .

yasyāṃ jagantyanantāni phalānyāyānti yāntica

||38||

sādryabdhyurvīnadī seyaṃ rūpālokaiṣaṇādikā .

ahamarthasya maricabījasyāntaścamatkṛtiḥ

||39||

dyauḥ kṣamā vāyurākāśaṃ parvatāḥ sarito diśaḥ .

ityāmodo'hamarthograkusumasya vikāsinaḥ

||40||

ahamarthaḥ pravisṛtaḥ prakaṭīkurute jagat .

sadrūpālokamananaṃ pravṛtta iva vāsaraḥ

||41||

pravṛttena dinenārthaḥ prakaṭīkriyate yathā .

asajjagadahantvena kṣaṇānnirmīyate tathā

||42||

ahamityarthadustailalavo brahmaṇi vāriṇi .

prasṛto yattadāśvetattrijagaccakrakaṃ sthitam

||43||

unmeṣamātreṇāhantā jagantyanubhavatyaho .

na nimeṣeṇa dṛgiva satyānītyapyasantyalam

||44||

ahamarthe pravisṛte saṃsāro hyanubhūyate .

nāntarbhūya parikṣīṇe locanasyeva tārake

||45||

ahamaṃśe niraṃśatvaṃ nīte śāśvatasaṃvidā .

śāmyatīyamaśeṣeṇa saṃsāramṛgatṛṣṇikā

||46||

svasaṃvidbhāvanāmātrasādhye'sminvaravastuni .

siddhamātrātmani svairaṃ mā khedaṃ gacchamā bhramīm

||47||

svayatnamātrasaṃsādhyādasahāyādisādhanāt .

anahaṃvedanānnānyacchreyaḥ paśyāmi te'nagha

||48||

vismṛtyāhaṃ tvamāssva pravisṛtavibhavaḥ

pūritāśeṣaviśvo

viṣvakśailāntarikṣakṣitijaladhimaru-

nmārgarūpo'malātmā .

svasthaḥ śānto viśokaḥ karaṇamalakalā-

varjito niṣprapañco

niḥsaṃcāraścarātmā sakalamasakalaṃ

ceti siddhāntasāraḥ

||49||

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de0 mo0 nirvāṇaprakaraṇe uttarārdhe ahaṃtānirāso nāma caturthaḥ sargaḥ .. 4 ..