Traditionally attributed to Vālmīki; dialogue of Vasiṣṭha and Rāma
śrīvasiṣṭha uvāca .
sāhaṃtādijagacchāntau bodhe saṃvitkalātmani .
saṃśāntadīpasaṃkāśastyāgaḥ siddhyati nānyathā
||1||na tyāgaḥ karmasaṃtyāgo bodhastyāga iti smṛtaḥ .
ajagatpratibhaikātmā yo'nahaṃtādiravyayaḥ
||2||ayaṃ sohamidaṃ tanma iti niḥsnehadīpavat .
śānte paramanirvāṇe prabodhātmeti śiṣyate
||3||ayaṃ sohamidaṃ tanme śāntamityeva yasya no .
na jñānaṃ tasya no śāntirna tyāgo na ca nirvṛtiḥ
||4||mamedamayamevāhamityetāvati yaḥ kṣayaḥ .
bodhātmā śivamāśāntaṃ tasmādanyanna vidyate
||5||ahamaṃśe vidā kṣīṇe sarvameva kṣayaṃ gatam .
na kiṃcicca kvacitkṣīṇaṃ nirvāṇaikaghanaṃ sthitam
||6||ahavidanahaṃvittvādeva śāmyatyavighnataḥ .
etāvanmātrasādhyeyaṃ kimiveyaṃ kadarthanā
||7||ahaṃnāhamiti bhrāntirna ca cittvādṛte'sti sā .
cittvaṃ cākāśaviśadamataḥ kvaiṣā bhramasthitiḥ
||8||na bhramo bhramaṇaṃ naiva na bhrāntirbhrāmako'sti vā .
anālokanamevedamālokānnedamasti te
||9||viddhi cinmātramevedamasadrūpopamaṃ tatam .
tenālaṃ maunamāssvaivaṃ sarvaṃ nirvāṇamātrakam
||10||yenaivāśu nimeṣeṇa tvahamityeva cetati .
tenaiva nāhamityeva cetitvāśu na śocyate
||11||ahaṃbhāvaṃ nabhorthena nirvācyārūḍhabāṇavat .
ajasramāśu vā'kṣīṇaṃ tiṣṭhāvaṣṭabdhatatpadaḥ
||12||sanabhorthāmahantāṃ tvaṃ cetannevamanāratam .
sarvabhāvairanārūḍho bhava tīrṇabhavārṇavaḥ
||13||svabhāvamātravijaye svayaṃ yasya na vīratā .
tasyottamapadaprāptau paśorbrūhi kathaiva kā
||14||ṣaḍvargo nirjitaḥ pūrvaṃ yenottamavidā svataḥ .
bhājanaṃ sa mahārthānāṃ netaro naragardabhaḥ
||15||yasya svāntarmanovṛttirjīyamānā jitāthavā .
viṣayaḥ sa vivekānāṃ sa pumāniti kathyate
||16||artho dṛṣadivāmbhodhau yo ya āpatati tvayi .
tasmādeva palāyasva nāhamityeva bhāvayan
||17||nāhamasmīti buddhvāpi sopapattikamapyalam .
jānāno jñaptimātraṃ ca kimajña iva muhyasi
||18||na jñeyamarthato'stīha hemnīva kaṭakāditā .
bhrāntimātrādṛte sā ca śāmyatyasmaraṇena te
||19||yo yo bhāva udetyantastvayi spanda ivānile .
nāhamasmīti cidvṛttyā tamanādhāratāṃ naya
||20||lobho lajjā mado moho yenādāviti no jitāḥ .
nirarthakamanarthe'sminsa kimarthaṃ pravartate
||21||ahantvaṃ pavane spanda iva yattvayi saṃsthitam .
paramātmani tannānyadetatspanda ivānile
||22||asargasaṃvidā sargaḥ pare'sto'tivirājate .
saṃniveśaviśeṣeṇa durartho'pi hi śobhate
||23||paramātmā tu nodeti nāstaṃ yāti kadācana .
na cāsmādanyadastīti ko bhāvo'bhāva eva vā
||24||paraṃ pare pūrṇaṃ pūrṇe śāntaṃ śānte śivaṃ śive .
ityevamātraṃ vitataṃ nāhaṃ na ca jaganna dhīḥ
||25||anirvāṇe vinirvāṇaṃ śāntaṃ śānte śive śivam .
nirvāṇamapyanirvāṇaṃ sanabhorthaṃ na vāpi tat
||26||śastrāghātāḥ prasahyante sahyante vyādhivedanāḥ .
nāhamityevamātrasya sahane kā kadarthanā
||27||jagatpadārthasārthānāmahamityakṣayo'ṅkuraḥ .
tasminnirmūlatāṃ yāte jagannirmūlatāṃ gatam
||28||bāṣpeṇevāhamarthena niḥsāreṇāpi sāravat .
vyāmalaḥ paramādarśastacchāntau saṃprasīdati
||29||ahamarthaḥ pare vāyau spandastatpraśame tu tat .
anirdeśyamanābhāsamanantamajamavyayam
||30||ahamarthaḥ puro dravyapratibimbapradaściti .
tacchāntau sā nirābhāsamanantamajamavyayam
||31||ahamarthāmbude kṣīṇe paramārthaśarannabhaḥ .
parayānantayā lakṣmyā svacchayācchaṃ virājate
||32||ahamarthamalonmuktamavyaktaṃ tāmramaṅga cet .
tatparaṃ paramābhāsaṃ saṃpannaṃ hema kāntimat
||33||yathā nirabhidhārthaśrīrbhajatyavyapadeśyatām .
tathānahantāhanteyaṃ brahmatvamadhigacchati
||34||astyahantve sthitaṃ brahma sanāmeva padārthavat .
śāntavatsadivābhāsaṃ tadvatsa vyapadeśavān
||35||ahamartho jagadbījaṃ yadi dagdhamabhāvanāt .
tadahantvaṃ jagadbandha ityādeḥ kalanaiva kā
||36||sadbrahma śivamātmeti pare nāmakalaṅkitā .
udetyahantā kumbhatvādiva mṛddhātuvismṛtiḥ
||37||ahamarthādiyaṃ bījātsattā bimbalatotthitā .
yasyāṃ jagantyanantāni phalānyāyānti yāntica
||38||sādryabdhyurvīnadī seyaṃ rūpālokaiṣaṇādikā .
ahamarthasya maricabījasyāntaścamatkṛtiḥ
||39||dyauḥ kṣamā vāyurākāśaṃ parvatāḥ sarito diśaḥ .
ityāmodo'hamarthograkusumasya vikāsinaḥ
||40||ahamarthaḥ pravisṛtaḥ prakaṭīkurute jagat .
sadrūpālokamananaṃ pravṛtta iva vāsaraḥ
||41||pravṛttena dinenārthaḥ prakaṭīkriyate yathā .
asajjagadahantvena kṣaṇānnirmīyate tathā
||42||ahamityarthadustailalavo brahmaṇi vāriṇi .
prasṛto yattadāśvetattrijagaccakrakaṃ sthitam
||43||unmeṣamātreṇāhantā jagantyanubhavatyaho .
na nimeṣeṇa dṛgiva satyānītyapyasantyalam
||44||ahamarthe pravisṛte saṃsāro hyanubhūyate .
nāntarbhūya parikṣīṇe locanasyeva tārake
||45||ahamaṃśe niraṃśatvaṃ nīte śāśvatasaṃvidā .
śāmyatīyamaśeṣeṇa saṃsāramṛgatṛṣṇikā
||46||svasaṃvidbhāvanāmātrasādhye'sminvaravastuni .
siddhamātrātmani svairaṃ mā khedaṃ gacchamā bhramīm
||47||svayatnamātrasaṃsādhyādasahāyādisādhanāt .
anahaṃvedanānnānyacchreyaḥ paśyāmi te'nagha
||48||vismṛtyāhaṃ tvamāssva pravisṛtavibhavaḥ
pūritāśeṣaviśvo
viṣvakśailāntarikṣakṣitijaladhimaru-
nmārgarūpo'malātmā .
svasthaḥ śānto viśokaḥ karaṇamalakalā-
varjito niṣprapañco
niḥsaṃcāraścarātmā sakalamasakalaṃ
ceti siddhāntasāraḥ
||49||ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de0 mo0 nirvāṇaprakaraṇe uttarārdhe ahaṃtānirāso nāma caturthaḥ sargaḥ .. 4 ..