Traditionally attributed to Vālmīki; dialogue of Vasiṣṭha and Rāma
śrīvasiṣṭha uvāca .
tasminkalpe tu saṃkalpe tasya yadvapurāsthitam .
śrṛṇu tatra vyavastheyaṃ vicitrācārahāriṇī
||1||paramaṃ yaccidākāśaṃ tadvirāḍātmano vapuḥ .
ādyantamadhyarahitaṃ laghu tvasya vapurjagat
||2||saṃkalparahito brahmā svāṇḍaṃ saṃkalpanātmakam .
vapuṣaḥ parito bhāsvatpaśyatyākāśameva tat
||3||brahmātmaiṣa svasaṃkalpaṃ svamaṇḍamakaroddvidhā .
taijasaṃ taijasākāraḥ puṣṭaḥ puṣṭaṃ vihaṃgavat
||4||aṇḍasyaikaṃ nabho dūraṃ gataṃ saṃbuddhavānasau .
bhuvodhaḥsaṃsthitaṃ bhāgaṃ vyatiriktaṃ ca nātmanā
||5||brahmāṇḍabhāga ūrdhvastho virājaḥ śira ucyate .
adhobhāgo'sya pādākhyo nitambo madhyamātrakham
||6||dūraṃ vimuktayoḥ saṃdhiḥ khaṇḍayoriti vistṛtā .
anantā vyomalekhā sā śyāmā śūnyeti dṛśyate
||7||dyaustālu vipulaṃ tasya tārārudhirabindavaḥ .
saṃvidvātalavā dehe surāsuranarādayaḥ
||8||dehāntaḥ kṛmayastasya bhūtapretapiśācakāḥ .
lokāntarāṇi randhrāṇi suṣirāṇyasya dehake
||9||brahmāṇḍakhaṇḍamasyādho vistṛtaṃ pādayostalam .
jānumaṇḍalarandhrāṇi pātālakuharāṇyadhaḥ
||10||jalaiścalacalāyantī suṣirānekarandhrikā .
bhūrantarmaṇḍalī lolā samudradvīpaveṣṭanā
||11||jalairguḍaguḍāyantyo nadyo nāḍyaḥ saridrasaḥ .
jambūdvīpaṃ hṛdambhojamasya hemādrikarṇikam
||12||kukṣayaḥ kakubhaḥ śūnyā yakṛtplīhādayo'calāḥ .
mṛdvyaḥ snigdhāḥ paṭākārā medaso jālikā ghanāḥ
||13||candrārkau locane tasya brahmaloko mukhaṃ smṛtam .
tejaḥ somo'sya kathitaḥ śleṣmā prāleyaparvataḥ
||14||agnilokastathaurvāgniḥ pittamasyātiduḥsaham .
vātaskandhamahāvātāḥ prāṇāpānā hṛdi sthitāḥ
||15||kalpadrumavanānyasya sarpavṛndāni ca kvacit .
lomajālānyanantāni vanānyupavanāni ca
||16||ūrdhvaṃ brahmāṇḍakhaṇḍaṃ tu samastamurumastakam .
brahmāṇḍaprāntarandhrārcirasya dīptā śikhotthitā
||17||svayameṣa manastena mano nāsyopayujyate .
ātmaiva bhoktṛtāmeti kila kasya kathaṃ kutaḥ
||18||svayamevendriyāṇyeṣa tenānyatrāstitā kṛtā .
yatastatkalpanāmātramevendriyagaṇaḥ kila
||19||avayavāvayavinorivehendriyacittayoḥ .
na manāgapi bhedo'sti caikyamekaśarīrayoḥ
||20||tasya tānyeva kāryāṇi jagatāṃ yāni kānicit .
saṃkalpā eva puṃvṛttyā calantyārūpitadvitāḥ
||21||jāgate tasya vijñeye nānye'sya mṛtijanmanī .
sa evedaṃ jagatyasmatsaṃkalpātmāsya netarat
||22||tatsattayā jagatsattā tanmṛtyaiva jaganmṛtam .
yādṛśī spandayamarutoḥ sattaikā tādṛśī tayoḥ
||23||jagadvirājoḥ sattaikā pavanaspandayoriva .
jagadyatsa virāḍeva yo virāṭ tajjagatsmṛtam
||24||jagadbrahmā virāṭ ceti śabdāḥ paryāyavācakāḥ . saṃkalpamātramevaite śuddhacidvyomarūpiṇaḥ ..
śrīrāma uvāca .
saṃkalpātsa virāḍeva khamevākṛtimāgatam .
astu nāma svadehāntaḥ kathaṃ brahmaiva tiṣṭhati
||26||śrīvasiṣṭha uvāca .
yathā dhyānena dehāntastiṣṭhasi tvaṃ yathā sthitam .
tathāste nijadehe'ntaḥ saṃkalpātmā pitāmahaḥ
||27||nṛṇāṃ tathā ca mukhyānāṃ jīvo brahmapurodare .
utpattiputrikādehaḥ pratibimbopamo'sti saḥ
||28||yatra tvamapi dehāntaḥ kartuṃ śakto'syalaṃ sthitam .
saṃkalpātmā vibhustatra brahmā kiṃ na kariṣyati
||29||bījāntaḥ sthāvaraṃ hyāste padārthe yatra jaṃgamaḥ .
kiṃ nāste tatra dehe'ntarnijacitkalpanātmikā
||30||sākāro gaganātmāstu nirākāraṃ svapnastu vā .
āste bahirathāntaśca bhinne bāhyāntare bahiḥ
||31||ātmārāmaḥ kāṣṭhamaunī na jaḍo'pi dṛṣajjaḍaḥ .
ahaṃtvamityādimayo virāḍātmani tiṣṭati
||32||āveṣṭitojjhitalatātṛṇadārupuṃva-
ducchabdamamburayavacca viropitāṅgaḥ .
nānāvidhe'pi viharannapi kāryajāle
tajjñaḥ śilājaṭharaśāntamanaska eva
||33||ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vā0 de0 mokṣopāyeṣu nirvāṇaprakaraṇe u0 pāṣā0 virāḍātmavarṇanaṃ nāma catuḥsaptatitamaḥ sargaḥ ..74..