Traditionally attributed to Vālmīki; dialogue of Vasiṣṭha and Rāma
śrīvasiṣṭha uvāca .
yo'yaṃ sarvagato devaḥ paramātmā maheśvaraḥ .
svacchaḥ svānubhavānandasvarūpo'ntādivarjitaḥ
||1||etasmātparamānandācchuddhacinmātrarūpiṇaḥ .
jīvaḥ saṃjāyate pūrvaṃ sa cittaṃ cittato jagat
||2||śrīrāma uvāca .
svānubhūtipramāṇe'sminbrahmaṇi brahmabṛṃhite .
kathaṃ sattāmavāpnoti jīvako dvaitavarjite
||3||śrīvasiṣṭha uvāca .
asadābhāsamacchātma brahmāstīha prabṛṃhitam .
bṛhaccidbhairavavapurānandābhidhamavyayam
||4||tasya yatsamamāpūrṇaṃ śuddhaṃ satvamacihnitam .
tadvidāmapyanirdeśyaṃ tacchāntaṃ paramaṃ padam
||5||tasyaivodyadivāśānti yatsattvaṃ saṃvidātmakam .
svabhāvātspandanaṃ tattu jīvaśabdena kathyate
||6||tatremāḥ paramādarśe cidvyomnyanubhavātmikāḥ .
asaṃkhyāḥ pratibimbanti jagajjālaparamparāḥ
||7||brahmaṇaḥ sphuraṇaṃ kiṃcidyadavātāmbudheriva .
dīpasyevāpyavātasya taṃ jīvaṃ viddhi rāghava
||8||śāntatvāpagame'cchasya manāksaṃvedanātmakam .
svābhāvikaṃ yatsphuraṇaṃ cidvyomnaḥ so'ṅga jīvakaḥ
||9||yathā vātasya calanaṃ kṛśānoruṣṇatā yathā .
śītatā vā tuṣārasya tathā jīvatvamātmanaḥ
||10||cidrūpasyātmatattvasya svābhāvavaśataḥ svayam .
manāksaṃvedanamiva yattajjīva iti smṛtam
||11||tadeva ghanasaṃvittyā yātyahaṃtāmanukramāt .
vahnyaṇuḥ svendhanādhikyātsvāṃ prakāśakatāmiva
||12||yathā svatārakāmārge vyomnaḥ sphurati nīlimā .
śūnyasyāpyasya jīvasya tathāhaṃbhāvabhāvanā
||13||jīvo'haṃkṛtimādatte saṃkalpakalayeddhayā .
svayaitayā ghanatayā nīlimānamivāmbaram
||14||ahaṃbhāvo hi dikkālavyavacchedī kṛtākṛtiḥ .
svayaṃ saṃkalpavaśato vātaspanda iva sphuran
||15||saṃkalponmukhatā yātastvahaṃkārābhidhaḥ sthitaḥ .
cittaṃ jīvo mano māyā prakṛtiśceti nāmabhiḥ
||16||tatsaṃkalpātmakaṃ ceto bhūtatanmātrakalpanam .
kurvaṃstato vrajatyeva saṃkalpādyāti pañcatām
||17||tanmātrapañcakākāraṃ cittaṃ tejaḥkaṇo bhavet .
ajātajagati vyomni tārakā pelavā yathā
||18||tejaḥkaṇatvamādatte cittaṃ tanmātrakalpanāt .
śanaiḥ svasmātparispandādbījamaṅkuratāmiva
||19||asau tejaḥkaṇo'ṇḍākhyaḥ kalpanātkaścidaṇḍatām .
prayātyantaḥsphuradbrahmā jalamāpiṇḍatāmiva
||20||kaściddrāgiti dehādikalanādyāti dehatām .
bhrāntitvaṃ tadatadrūpaṃ gandharvaiśca vasatpuram
||21||kaścitsthāvaratāmeti kaścijjaṃgamatāmapi .
kaścidyāti khacāryādirūpaṃ saṃkalpataḥ svataḥ
||22||sargādāvādijo deho jīvaḥ saṃkalpasaṃbhavaḥ .
krameṇa padamāsādya vairiñcaṃ kurute jagat
||23||ātmabhūkalanātmāsau yatsaṃkalpayati kṣaṇāt .
tatsvabhāvavaśādeva jātameva prapaśyati
||24||citsvabhāvātsamāyātaṃ brahmatvaṃ sarvakāraṇam .
saṃsṛtau kāraṇaṃ paścātkarma nirmāya saṃsthitam
||25||cittaṃ svabhāvātsphurati cittaḥ phena ivāmbhasaḥ .
karmabhirbadhyate paścāḍḍiṇḍīramiva rajjubhiḥ
||26||saṃkalpaḥ kalanābījaṃ tadātmaiva hi jīvakaḥ .
karma paścāttanotyuccairutthāyākarmataḥ kramāt
||27||kroḍīkṛtāṅkuraṃ pūrvaṃ jīvo dhatte svajīvitam .
paścānnānātvamāyāti patrāṅkuraphalakramaiḥ
||28||anye sva eva ye jīvā evamevākṛtiṃ gatāḥ .
pūrvotpanne jagati te yānti bhūtāśrayāṃ sthitim
||29||svakarmabhistato janmamṛtikāraṇatāṃ gataiḥ .
prayāntyūrdhvamadhastādvā karma citspanda ucyate
||30||citspandana bhavati karma tadeva daivaṃ
cittaṃ tadeva bhavatīha śubhāśubhādi .
tasmājjaganti bhuvanāni bhavanti pūrvaṃ
bhūtvā nijāṅgakusumāni tarorivādyāt
||31||