मुख्यं गम्यताम्

Try searching

Quick links

Crawlable search page

Yoga Vāsiṣṭham — Nirvāṇaprakaraṇam — Pūrvārdham — Sarga 115

3
Yoga Vāsiṣṭham · Nirvāṇaprakaraṇam — Pūrvārdham · 115

Traditionally attributed to Vālmīki; dialogue of Vasiṣṭha and Rāma

śrīvasiṣṭha uvāca .

mahākartā mahābhoktā mahātyāgī bhavānagha .

sarvāḥ śaṅkāḥ parityajya dhairyamālambya śāśvatam

||1||

śrīrāma uvāca .

kimucyate mahākartā mahātyāgī kimucyate .

kimucyate mahābhoktā samyakkathaya me prabho

||2||

śrīvasiṣṭha uvāca .

etadvratatrayaṃ rāma purā candrārdhamaulinā .

bhṛṅgīśāya tu saṃproktaṃ yenāsau vijvaraḥ sthitaḥ

||3||

sumerāvuttare śrṛṅge pūrvaṃ śaśikalādharaḥ .

atiṣṭhadagnisaṃkāśe samagraparivāravān

||4||

tamapṛcchanmahātejāstanuvijñānavānsthitaḥ .

bhṛṅgīśaḥ praṇato rāma baddhāñjalirumāpatim

||5||

bhṛṅgīśa uvāca .

bhagavandevadeveśa sarvajña parameśvara .

yadahaṃ paripṛcchāmi kṛpayā tadvadāśu me

||6||

saṃsāraracanāṃ nātha taraṅgataralāmimām .

avalokya vimuhyāmi tattvaviśrāntivarjitaḥ

||7||

kamantarniścayaṃ kāntamurarīkṛtya susthitam .

asmiñjagajjīrṇagṛhe tiṣṭhāmi vigatajvaram

||8||

īśvara uvāca .

sarvāḥ śaṅkāḥ parityajya dhairyamālambya śāśvatam .

mahābhoktā mahākartā mahātyāgī bhavānagha

||9||

bhṛṅgīśa uvāca .

kimucyate mahākartā mahābhoktā kimucyate .

kimucyate mahātyāgī samyakkathaya me prabho

||10||

īśvara uvāca .

dharmādharmau mahābhāga śaṅkāvirahitākṣayaḥ .

yaḥ karoti yathāprāptau mahākartā sa ucyate

||11||

rāgadveṣau sukhaṃ duḥkhaṃ dharmādharmau phalāphale .

yaḥ karotyanapekṣeṇa mahākartā sa ucyate

||12||

maunavānnirahaṃbhāvo nirmalo muktamatsaraḥ .

yaḥ karoti gatodvegaṃ mahākartā sa ucyate

||13||

śubhāśubheṣu kāryeṣu dharmādharmaiḥ kuśaṅkayā .

matirna lipyate yasya mahākartā sa ucyate

||14||

sarvatra vigatasneho yaḥ sākṣivadavasthitaḥ .

niricchaṃ vartate kārye mahākartā sa ucyate

||15||

udvegānandarahitaḥ samayā svacchayā dhiyā .

na śocate yo nodeti mahākartā sa ucyate

||16||

yathārthakāle matimānasaṃsaktamanā muniḥ .

kāryānurūpavṛttastho mahākartā sa ucyate

||17||

udāsīnaḥ kartṛtāṃ ca karmākarmācaraṃśca yaḥ .

samaṃ yātyantaratyantaṃ mahākartā sa ucyate

||18||

svabhāvenaiva yaḥ śāntaḥ samatāṃ na jahāti vai .

śubhāśubhaṃ hyācaranyo mahākartā sa ucyate

||19||

janmasthitivināśeṣu sodayāstamayeṣu ca .

samameva mano yasya mahākartā sa ucyate

||20||

na kiṃcana dveṣṭi tathā na kiṃcidabhikāṅkṣati .

bhuṅkte ca prakṛtaṃ sarvaṃ mahābhoktā sa ucyate

||21||

nādatte'pyādadānaśca nācaratyācarannapi .

bhuñjāno'pi na yo bhuṅkte mahābhoktā sa ucyate

||22||

sākṣivatsakalaṃ lokavyavahāramakhinnadhīḥ .

paśyatyapagatecchaṃ yo mahābhoktā sa ucyate

||23||

sukhairduḥkhaiḥ kriyāyogairbhāvābhāvairbhramapradaiḥ .

yasya notkrāmati matirmahābhoktā sa ucyate

||24||

jarā maraṇamāpacca rājye dāridryameva ca .

ramyamityeva yo vetti mahābhoktā sa ucyate

||25||

mahānti sukhaduḥkhāni yaḥ payāṃsīva sāgaraḥ .

samaṃ samupagṛhṇāti mahābhoktā sa ucyate.

||26||

ahiṃsā samatā tuṣṭiścandrabimbādivāṃśavaḥ .

nopa yasmāccopayātā mahābhoktā sa ucyate

||27||

kaṭvamlalavaṇaṃ tiktamamṛṣṭaṃ mṛṣṭamuttamam .

adhamaṃ yo'tti sāmyena mahābhoktā sa ucyate

||28||

sarasaṃ nīrasaṃ caiva surataṃ virataṃ tathā .

yaḥ paśyati samaṃ saumyo mahābhoktā sa ucyate

||29||

kṣāre khaṇḍaprakāre ca śubhe vāpyaśubhe tathā .

samatā susthirā yasya mahābhoktā sa ucyate

||30||

idaṃ bhojyamabhojyaṃ cetyevaṃ tyaktvā vikalpitam .

gatābhilāṣaṃ yo bhuṅkte mahābhoktā sa ucyate

||31||

āpadaṃ saṃpadaṃ mohamānandamaparaṃ param .

yo bhuṅkte samayā buddhyā mahābhoktā sa ucyate

||32||

dharmādharmau sukhaṃ duḥkhaṃ tathā maraṇajanmanī .

dhiyā yeneti saṃtyaktaṃ mahātyāgī sa ucyate

||33||

sarvecchāḥ sakalāḥ śaṅkāḥ sarvehāḥ sarvaniścayāḥ .

dhiyā yena parityaktā mahātyāgī sa ucyate

||34||

dehasya manaso duḥkhairindriyāṇāṃ manaḥsthiteḥ .

nūnaṃ yenojjhitā sattā mahātyāgī sa ucyate

||35||

na me deho na janmāpi yuktāyukte na karmaṇī .

iti niścayavānantarmahātyāgī sa ucyate

||36||

yena dharmamadharmaṃ ca manomananamīhitam .

sarvamantaḥ parityaktaṃ mahātyāgī sa ucyate

||37||

yāvatī dṛśyakalanā sakaleyaṃ vilokyate .

sā yena suṣṭhu saṃtyaktā mahātyāgī sa ucyate

||38||

ityuktaṃ devadevena bhṛṅgīśāya purānagha .

etāṃ dṛṣṭimavaṣṭabhya tiṣṭha rāma gatajvaraḥ

||39||

nityoditaṃ vimalarūpamanantamādyaṃ

brahmāsti netarakalākalanaṃ hi kiṃcit .

ityeva bhāvaya nirañjanatāmupeto

nirvāṇamehi sakalāmalaśāntavṛttiḥ

||40||

anāmayaṃ brahma samastakalpa

kāryaikabījaṃ paramātmarūpam .

bṛhacca tadbraṃhitasarvabhāvaṃ

khamasti bhātīha yadaṅga kiṃcit

||41||

anyatkvacitkiṃcididaṃ kadāci-

nna saṃbhavatyeva sadapyasacca .

ityeva sādho dṛḍhaniścayo'ntaḥ

sthitvā gatāśaṅkavilāsamāssva

||42||

antarmukhaḥ sansatataṃ samastaṃ

kurvanbahiṣṭhaṃ khalu kāryajātam .

na khedamāyāsi kadācideva

nirākṛtāhaṃkṛtitāmupaiṣi

||43||

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de0mo0 nirvāṇaprakaraṇe pū0 vratatrayanirūpaṇaṃ nāma pañcadaśādhikaśatatamaḥ sargaḥ .. 115 ..