Traditionally attributed to Vālmīki; dialogue of Vasiṣṭha and Rāma
śrīvasiṣṭha uvāca .
mahākartā mahābhoktā mahātyāgī bhavānagha .
sarvāḥ śaṅkāḥ parityajya dhairyamālambya śāśvatam
||1||śrīrāma uvāca .
kimucyate mahākartā mahātyāgī kimucyate .
kimucyate mahābhoktā samyakkathaya me prabho
||2||śrīvasiṣṭha uvāca .
etadvratatrayaṃ rāma purā candrārdhamaulinā .
bhṛṅgīśāya tu saṃproktaṃ yenāsau vijvaraḥ sthitaḥ
||3||sumerāvuttare śrṛṅge pūrvaṃ śaśikalādharaḥ .
atiṣṭhadagnisaṃkāśe samagraparivāravān
||4||tamapṛcchanmahātejāstanuvijñānavānsthitaḥ .
bhṛṅgīśaḥ praṇato rāma baddhāñjalirumāpatim
||5||bhṛṅgīśa uvāca .
bhagavandevadeveśa sarvajña parameśvara .
yadahaṃ paripṛcchāmi kṛpayā tadvadāśu me
||6||saṃsāraracanāṃ nātha taraṅgataralāmimām .
avalokya vimuhyāmi tattvaviśrāntivarjitaḥ
||7||kamantarniścayaṃ kāntamurarīkṛtya susthitam .
asmiñjagajjīrṇagṛhe tiṣṭhāmi vigatajvaram
||8||īśvara uvāca .
sarvāḥ śaṅkāḥ parityajya dhairyamālambya śāśvatam .
mahābhoktā mahākartā mahātyāgī bhavānagha
||9||bhṛṅgīśa uvāca .
kimucyate mahākartā mahābhoktā kimucyate .
kimucyate mahātyāgī samyakkathaya me prabho
||10||īśvara uvāca .
dharmādharmau mahābhāga śaṅkāvirahitākṣayaḥ .
yaḥ karoti yathāprāptau mahākartā sa ucyate
||11||rāgadveṣau sukhaṃ duḥkhaṃ dharmādharmau phalāphale .
yaḥ karotyanapekṣeṇa mahākartā sa ucyate
||12||maunavānnirahaṃbhāvo nirmalo muktamatsaraḥ .
yaḥ karoti gatodvegaṃ mahākartā sa ucyate
||13||śubhāśubheṣu kāryeṣu dharmādharmaiḥ kuśaṅkayā .
matirna lipyate yasya mahākartā sa ucyate
||14||sarvatra vigatasneho yaḥ sākṣivadavasthitaḥ .
niricchaṃ vartate kārye mahākartā sa ucyate
||15||udvegānandarahitaḥ samayā svacchayā dhiyā .
na śocate yo nodeti mahākartā sa ucyate
||16||yathārthakāle matimānasaṃsaktamanā muniḥ .
kāryānurūpavṛttastho mahākartā sa ucyate
||17||udāsīnaḥ kartṛtāṃ ca karmākarmācaraṃśca yaḥ .
samaṃ yātyantaratyantaṃ mahākartā sa ucyate
||18||svabhāvenaiva yaḥ śāntaḥ samatāṃ na jahāti vai .
śubhāśubhaṃ hyācaranyo mahākartā sa ucyate
||19||janmasthitivināśeṣu sodayāstamayeṣu ca .
samameva mano yasya mahākartā sa ucyate
||20||na kiṃcana dveṣṭi tathā na kiṃcidabhikāṅkṣati .
bhuṅkte ca prakṛtaṃ sarvaṃ mahābhoktā sa ucyate
||21||nādatte'pyādadānaśca nācaratyācarannapi .
bhuñjāno'pi na yo bhuṅkte mahābhoktā sa ucyate
||22||sākṣivatsakalaṃ lokavyavahāramakhinnadhīḥ .
paśyatyapagatecchaṃ yo mahābhoktā sa ucyate
||23||sukhairduḥkhaiḥ kriyāyogairbhāvābhāvairbhramapradaiḥ .
yasya notkrāmati matirmahābhoktā sa ucyate
||24||jarā maraṇamāpacca rājye dāridryameva ca .
ramyamityeva yo vetti mahābhoktā sa ucyate
||25||mahānti sukhaduḥkhāni yaḥ payāṃsīva sāgaraḥ .
samaṃ samupagṛhṇāti mahābhoktā sa ucyate.
||26||ahiṃsā samatā tuṣṭiścandrabimbādivāṃśavaḥ .
nopa yasmāccopayātā mahābhoktā sa ucyate
||27||kaṭvamlalavaṇaṃ tiktamamṛṣṭaṃ mṛṣṭamuttamam .
adhamaṃ yo'tti sāmyena mahābhoktā sa ucyate
||28||sarasaṃ nīrasaṃ caiva surataṃ virataṃ tathā .
yaḥ paśyati samaṃ saumyo mahābhoktā sa ucyate
||29||kṣāre khaṇḍaprakāre ca śubhe vāpyaśubhe tathā .
samatā susthirā yasya mahābhoktā sa ucyate
||30||idaṃ bhojyamabhojyaṃ cetyevaṃ tyaktvā vikalpitam .
gatābhilāṣaṃ yo bhuṅkte mahābhoktā sa ucyate
||31||āpadaṃ saṃpadaṃ mohamānandamaparaṃ param .
yo bhuṅkte samayā buddhyā mahābhoktā sa ucyate
||32||dharmādharmau sukhaṃ duḥkhaṃ tathā maraṇajanmanī .
dhiyā yeneti saṃtyaktaṃ mahātyāgī sa ucyate
||33||sarvecchāḥ sakalāḥ śaṅkāḥ sarvehāḥ sarvaniścayāḥ .
dhiyā yena parityaktā mahātyāgī sa ucyate
||34||dehasya manaso duḥkhairindriyāṇāṃ manaḥsthiteḥ .
nūnaṃ yenojjhitā sattā mahātyāgī sa ucyate
||35||na me deho na janmāpi yuktāyukte na karmaṇī .
iti niścayavānantarmahātyāgī sa ucyate
||36||yena dharmamadharmaṃ ca manomananamīhitam .
sarvamantaḥ parityaktaṃ mahātyāgī sa ucyate
||37||yāvatī dṛśyakalanā sakaleyaṃ vilokyate .
sā yena suṣṭhu saṃtyaktā mahātyāgī sa ucyate
||38||ityuktaṃ devadevena bhṛṅgīśāya purānagha .
etāṃ dṛṣṭimavaṣṭabhya tiṣṭha rāma gatajvaraḥ
||39||nityoditaṃ vimalarūpamanantamādyaṃ
brahmāsti netarakalākalanaṃ hi kiṃcit .
ityeva bhāvaya nirañjanatāmupeto
nirvāṇamehi sakalāmalaśāntavṛttiḥ
||40||anāmayaṃ brahma samastakalpa
kāryaikabījaṃ paramātmarūpam .
bṛhacca tadbraṃhitasarvabhāvaṃ
khamasti bhātīha yadaṅga kiṃcit
||41||anyatkvacitkiṃcididaṃ kadāci-
nna saṃbhavatyeva sadapyasacca .
ityeva sādho dṛḍhaniścayo'ntaḥ
sthitvā gatāśaṅkavilāsamāssva
||42||antarmukhaḥ sansatataṃ samastaṃ
kurvanbahiṣṭhaṃ khalu kāryajātam .
na khedamāyāsi kadācideva
nirākṛtāhaṃkṛtitāmupaiṣi
||43||ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de0mo0 nirvāṇaprakaraṇe pū0 vratatrayanirūpaṇaṃ nāma pañcadaśādhikaśatatamaḥ sargaḥ .. 115 ..