Traditionally attributed to Vālmīki; dialogue of Vasiṣṭha and Rāma
śrīvālmīkiruvāca .
evamukto bhagavatā vasiṣṭhena mahātmanā .
rāmaḥ kamalapatrākṣa unmīlita ivābabhau
||1||vikāsitāntaḥkaraṇaḥ śobhāmalamupāyayau .
āśvastastamasi kṣīṇe padmo'rkālokanādiva
||2||bodhavismayasaṃjātasaumyasmitasitānanaḥ .
dantaraśmisudhādhautāmimāṃ vācamuvāca ha
||3||śrīrāma uvāca .
aho nu citraṃ padmotthairbaddhāstantubhiradrayaḥ .
avidyamānā yā vidyā tayā sarve vaśīkṛtāḥ
||4||idaṃ tadvajratāṃ yātaṃ tṛṇamātraṃ jagattraye .
avidyayāpi yannāmāsadeva sadiva sthitam
||5||asyāḥ saṃsāramāyāyā nadyāstribhuvanāṅgaṇe .
rūpaṃ madavabodhārthaṃ kathayānugrahātpunaḥ
||6||anyo yatsaṃśayo'yaṃ me mahātmanhṛdi vartate .
lavaṇo'sau mahābhāgaḥ kiṃ nāmāpadamāptavān
||7||saṃśliṣṭayorāhatayordvayorvā dehadehinoḥ .
brahmanka iva saṃsārī śubhāśubhaphalaikabhāk
||8||lavaṇasya tathā dattvā tāmāpadamanuttamām .
kiṃ gataścañcalārambhaḥ kaścāsāvaindrajālikaḥ
||9||śrīvasiṣṭha uvāca .
kāṣṭhakuḍyopamo deho na kiṃcana ihānagha .
svapnāloka ivānena cetasā parikalpyate
||10||cetastu jīvatāṃ yātaṃ cicchaktiparibhūṣitam .
vidyātsaṃsārasaṃrambhaṃ kapipotakacañcalam
||11||dehī hi karmabhāgyo hi nānākāraśarīradhṛk .
ahaṃkāramanojīvanāmabhiḥ parikalpyate
||12||tasyemānyaprabuddhasya na prabuddhasya rāghava .
sukhaduḥkhānyanantāni śarīrasya na kānicit
||13||aprabuddhaṃ mano nānāsaṃjñākalpitakalpanam .
vṛttīranupataccitrā vicitrākṛtitāṃ gatam
||14||aprabuddhaṃ mano yāvannidritaṃ tāvadeva hi .
saṃbhramaṃ paśyati svapne na prabuddhaṃ kadācana
||15||ajñānanidrākṣubhito jīvo yāvanna bodhitaḥ .
tāvatpaśyati durbhedaṃ saṃsārārambhavibhramam
||16||saṃprabuddhasya manasastamaḥ sarvaṃ vilīyate .
kamalasya yathā hārdaṃ dinālokavikāsinaḥ
||17||cittāvidyāmanojīvavāsaneti kṛtātmabhiḥ .
karmātmeti ca yaḥ proktaḥ sa dehī duḥkhakovidaḥ
||18||jaḍo deho na duḥkhārho duḥkhī dehyavicārataḥ .
avicāro ghanājñānādajñānaṃ duḥkhakāraṇam
||19||śubhāśubhānāṃ dharmāṇāṃ jīvo viṣayatāṃ gataḥ .
avivekaikadoṣeṇa kośeneva hi kīṭakaḥ
||20||avivekāmayonnaddhaṃ mano vividhavṛttimat .
nānākāravihāreṇa paribhramati cakravat
||21||udeti rauti hantyatti yāti valgati nindati .
mana eva śarīre'sminna śarīraṃ kadācana
||22||yathā gṛhapatirgehe vividhaṃ hi viceṣṭate .
na gṛhaṃ tu jaḍaṃ rāma tathā dehe hi jīvakaḥ
||23||sarveṣu sukhaduḥkheṣu sarvāsu kalanāsu ca .
manaḥ kartṛ mano bhoktṛ mānasaṃ viddhi mānavam
||24||atra te śrṛṇu vakṣyāmi vṛttāntamimamuttamam .
lavaṇo'sau yathā yātaścaṇḍālatvaṃ manobhramāt
||25||manaḥ karmaphalaṃ bhuṅkate śubhaṃ vā'śubhameva vā .
yathaitadbuddhyase nūnaṃ tathākarṇaya rāghava
||26||hariścandrakulotthena lavaṇena purānagha .
ekaṃ tenopaviṣṭena cintitaṃ manasā ciram
||27||pitāmaho me sumahānrājasūyasya yājakaḥ .
ahaṃ tasya kule jātastaṃ yaje manasā makham
||28||iti saṃcintya manasā kṛtvā saṃbhāramādṛtaḥ .
rājasūyasya dīkṣāyāṃ praviveśa mahīpatiḥ
||29||ṛtvijaścāhvayāmāsa pūjayāmāsa sanmunīn .
devānāmantrayāmāsa jvālayāmāsa pāvakam
||30||yathecchaṃ yajamānasya manasopavanāntare .
yayau saṃvatsaraḥ sāgro devarṣidvijapūjayā
||31||bhūtebhyo dvijapūrvebhyo dattvā sarvasvadakṣiṇām .
vibudhyata dinasyānte sva evopavane nṛpaḥ
||32||evaṃ sa lavaṇo rājā rājasūyamavāptavān .
manasaiva hi tuṣṭena yuktaṃ tasya phalena ca
||33||ataścittaṃ naraṃ viddhi bhoktāraṃ sukhaduḥkhayoḥ .
tanmanaḥ pāvanopāye satye yojaya rāghava
||34||pūrṇe deśe susaṃpūrṇaḥ pumānnaṣṭe vinaśyati .
deho'hamiti yeṣāṃ tu niścayastairalaṃ budhāḥ
||35||uccairvivekavati cetasi saṃprabuddhe
duḥkhānyalaṃ vigalitāni viviktabuddheḥ .
bhāsvatkaraprakaṭite nanu padmakhaṇḍe
saṃkocajāḍyatimirāṇi ciraṃ kṣatāni
||36||ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vā0 mo0 utpattiprakaraṇe sukhaduḥkhabhoktṛtvopadeśo nāma pañcadaśottaraśatatamaḥ sargaḥ .. 115 ..