मुख्यं गम्यताम्

Try searching

Quick links

Crawlable search page

Yoga Vāsiṣṭham — Utpattiprakaraṇam — Sarga 115

3
Yoga Vāsiṣṭham · Utpattiprakaraṇam · 115

Traditionally attributed to Vālmīki; dialogue of Vasiṣṭha and Rāma

śrīvālmīkiruvāca .

evamukto bhagavatā vasiṣṭhena mahātmanā .

rāmaḥ kamalapatrākṣa unmīlita ivābabhau

||1||

vikāsitāntaḥkaraṇaḥ śobhāmalamupāyayau .

āśvastastamasi kṣīṇe padmo'rkālokanādiva

||2||

bodhavismayasaṃjātasaumyasmitasitānanaḥ .

dantaraśmisudhādhautāmimāṃ vācamuvāca ha

||3||

śrīrāma uvāca .

aho nu citraṃ padmotthairbaddhāstantubhiradrayaḥ .

avidyamānā yā vidyā tayā sarve vaśīkṛtāḥ

||4||

idaṃ tadvajratāṃ yātaṃ tṛṇamātraṃ jagattraye .

avidyayāpi yannāmāsadeva sadiva sthitam

||5||

asyāḥ saṃsāramāyāyā nadyāstribhuvanāṅgaṇe .

rūpaṃ madavabodhārthaṃ kathayānugrahātpunaḥ

||6||

anyo yatsaṃśayo'yaṃ me mahātmanhṛdi vartate .

lavaṇo'sau mahābhāgaḥ kiṃ nāmāpadamāptavān

||7||

saṃśliṣṭayorāhatayordvayorvā dehadehinoḥ .

brahmanka iva saṃsārī śubhāśubhaphalaikabhāk

||8||

lavaṇasya tathā dattvā tāmāpadamanuttamām .

kiṃ gataścañcalārambhaḥ kaścāsāvaindrajālikaḥ

||9||

śrīvasiṣṭha uvāca .

kāṣṭhakuḍyopamo deho na kiṃcana ihānagha .

svapnāloka ivānena cetasā parikalpyate

||10||

cetastu jīvatāṃ yātaṃ cicchaktiparibhūṣitam .

vidyātsaṃsārasaṃrambhaṃ kapipotakacañcalam

||11||

dehī hi karmabhāgyo hi nānākāraśarīradhṛk .

ahaṃkāramanojīvanāmabhiḥ parikalpyate

||12||

tasyemānyaprabuddhasya na prabuddhasya rāghava .

sukhaduḥkhānyanantāni śarīrasya na kānicit

||13||

aprabuddhaṃ mano nānāsaṃjñākalpitakalpanam .

vṛttīranupataccitrā vicitrākṛtitāṃ gatam

||14||

aprabuddhaṃ mano yāvannidritaṃ tāvadeva hi .

saṃbhramaṃ paśyati svapne na prabuddhaṃ kadācana

||15||

ajñānanidrākṣubhito jīvo yāvanna bodhitaḥ .

tāvatpaśyati durbhedaṃ saṃsārārambhavibhramam

||16||

saṃprabuddhasya manasastamaḥ sarvaṃ vilīyate .

kamalasya yathā hārdaṃ dinālokavikāsinaḥ

||17||

cittāvidyāmanojīvavāsaneti kṛtātmabhiḥ .

karmātmeti ca yaḥ proktaḥ sa dehī duḥkhakovidaḥ

||18||

jaḍo deho na duḥkhārho duḥkhī dehyavicārataḥ .

avicāro ghanājñānādajñānaṃ duḥkhakāraṇam

||19||

śubhāśubhānāṃ dharmāṇāṃ jīvo viṣayatāṃ gataḥ .

avivekaikadoṣeṇa kośeneva hi kīṭakaḥ

||20||

avivekāmayonnaddhaṃ mano vividhavṛttimat .

nānākāravihāreṇa paribhramati cakravat

||21||

udeti rauti hantyatti yāti valgati nindati .

mana eva śarīre'sminna śarīraṃ kadācana

||22||

yathā gṛhapatirgehe vividhaṃ hi viceṣṭate .

na gṛhaṃ tu jaḍaṃ rāma tathā dehe hi jīvakaḥ

||23||

sarveṣu sukhaduḥkheṣu sarvāsu kalanāsu ca .

manaḥ kartṛ mano bhoktṛ mānasaṃ viddhi mānavam

||24||

atra te śrṛṇu vakṣyāmi vṛttāntamimamuttamam .

lavaṇo'sau yathā yātaścaṇḍālatvaṃ manobhramāt

||25||

manaḥ karmaphalaṃ bhuṅkate śubhaṃ vā'śubhameva vā .

yathaitadbuddhyase nūnaṃ tathākarṇaya rāghava

||26||

hariścandrakulotthena lavaṇena purānagha .

ekaṃ tenopaviṣṭena cintitaṃ manasā ciram

||27||

pitāmaho me sumahānrājasūyasya yājakaḥ .

ahaṃ tasya kule jātastaṃ yaje manasā makham

||28||

iti saṃcintya manasā kṛtvā saṃbhāramādṛtaḥ .

rājasūyasya dīkṣāyāṃ praviveśa mahīpatiḥ

||29||

ṛtvijaścāhvayāmāsa pūjayāmāsa sanmunīn .

devānāmantrayāmāsa jvālayāmāsa pāvakam

||30||

yathecchaṃ yajamānasya manasopavanāntare .

yayau saṃvatsaraḥ sāgro devarṣidvijapūjayā

||31||

bhūtebhyo dvijapūrvebhyo dattvā sarvasvadakṣiṇām .

vibudhyata dinasyānte sva evopavane nṛpaḥ

||32||

evaṃ sa lavaṇo rājā rājasūyamavāptavān .

manasaiva hi tuṣṭena yuktaṃ tasya phalena ca

||33||

ataścittaṃ naraṃ viddhi bhoktāraṃ sukhaduḥkhayoḥ .

tanmanaḥ pāvanopāye satye yojaya rāghava

||34||

pūrṇe deśe susaṃpūrṇaḥ pumānnaṣṭe vinaśyati .

deho'hamiti yeṣāṃ tu niścayastairalaṃ budhāḥ

||35||

uccairvivekavati cetasi saṃprabuddhe

duḥkhānyalaṃ vigalitāni viviktabuddheḥ .

bhāsvatkaraprakaṭite nanu padmakhaṇḍe

saṃkocajāḍyatimirāṇi ciraṃ kṣatāni

||36||

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vā0 mo0 utpattiprakaraṇe sukhaduḥkhabhoktṛtvopadeśo nāma pañcadaśottaraśatatamaḥ sargaḥ .. 115 ..