Traditionally attributed to Vālmīki; dialogue of Vasiṣṭha and Rāma
śrīvasiṣṭha uvāca .
sarvasaṃsṛtikhaṇḍeṣu bhūtabījakalātmanaḥ .
tanmātrapratibhāsasya pratibhāsena bhinnatā
||1||pravṛttirvā nivṛttirvā tanmātrāvṛttipūrvakam .
sarvasya jīvajātasya suṣuptatvādanantaram
||2||pravṛttibhājo ye jīvāste tanmātrapradarśinaḥ .
tanmātraikatayā sargānmithaḥ paśyanti kalpitān
||3||tanmātraikyapraṇālena citrāḥ sargajalāśayāḥ .
parasparaṃ saṃmilanti ghanatāṃ yānti cābhitaḥ
||4||kecitpṛthaksthitigatāḥ pṛthageva layaṃ gatāḥ .
kecinmithaḥ saṃmilitā jagadguñjā sthitākṣatā
||5||jagadruñjāsahasrāṇi yatrāsaṃkhyānyaṇāvaṇau .
aparasparalagnāni kānanaṃ brahma nāma tat
||6||mithaḥ saṃmilanenaitā ghanatāṃ samupāgatāḥ .
yadyadyatra yathā rūḍhaṃ tattatpaśyati netarat
||7||vartamānaṃ manorājyaṃ naiṣphalyaṃ samupāgatā .
sā kṛttirmanaso jñeyā tasya jīvaparamparā
||8||parasparaṃ saṃmilatāṃ sargāṇāṃ rūḍhabhāvinām .
dehasattā bhṛśaṃ rūḍhā dehābhāvastu vismṛtiḥ
||9||dehatvaparirūḍhatvācciddhemnā vismṛtātmanā .
mithyānubhūtā'vidyā tu śuddhā kaṭakatāmitā
||10||yathā śuddhaḥ prāṇamarutparaprāṇādivedanāt .
vetti vedyaṃ manorājyaṃ tathā sargāntarāśrayam
||15||sarveṣāṃ jīvarāśīnāmātmāvasthātrayaṃ śritaḥ .
jāgratsvapnasuṣuptyākhyamatra deho na kāraṇam
||12||evamātmani jīvatve satyavasthātrayātmani .
nacāmbhasīva vīcitvamasminkacati dehatā
||13||citkalāpadamāsādya suṣuptāntapadasthitam .
buddho nivartete jīvo mūḍhaḥ sarge pravartate
||14||dvayorekasvarūpaiva svasauhārdanidarśanāt .
ajñaḥ suṣupto'saṃbuddho jīvaḥ kaścitsa sargabhāk
||15||sarvagatvāccitaḥ kaścitparasargeṇa nīyate .
sarge sarge pṛthagrūpaṃ santi sargāntarāṇyapi
||16||teṣvapyantasthasargaughāḥ kadalīdalapīṭhavat .
sarvasargāntarādūraṃ patrapīvaravṛttimat
||17||svabhāvaśītalaṃ brahma kadalīdalamaṇḍapaḥ .
kadalyāmanyatā nāsti yathā patraśateṣvapi
||18||brahmatattve'nyatā nāsti tathā sargaśateṣvapi .
bījameva rasātphullaṃ bhūtvā bījaṃ punarbhavet
||19||tathā brahma mano bhūtvā bodhādbrahma paraṃ bhavet .
rasakāraṇakaṃ bījaṃ phalabhāvena jṛmbhate
||20||brahmakāraṇako jīvo jagadrūpeṇa jṛmbhate .
rasasya kāraṇaṃ kiṃ syāditi vaktuṃ na yujyate
||21||brahmaṇaḥ kāraṇaṃ kiṃ syāditi vaktuṃ na yujyate .
svabhāvo nirviśeṣatvātparo vaktuṃ na yujyate
||22||nākāraṇe kāraṇādi pare vastvādikāraṇe .
vicāraṇīyaḥ sāro hi kimasāravicāraṇaiḥ
||23||bījaṃ jahadbījavapuḥ phalībhūtaṃ vilokyate .
brahmājahannijavapuḥ phalaṃ bīje ca saṃsthitam
||24||bījasyākṛtimatsarvaṃ tenānākṛtimatpadam .
na yujyate samīkartuṃ tasmānnāstyupamā śive
||25||svameva jāyate'svābhaṃ na ca tajjāyate'nyadṛk .
ato na jātaṃ nājātaṃ viddhi brahma nabho jagat
||26||dṛśyaṃ paśyansvamātmānaṃ na draṣṭā saṃprapaśyati .
prapañcākrāntasaṃvitteḥ kasyodeti nijā sthitiḥ
||27||mṛgatṛṣṇājalabhrāntau satyāṃ kaiva vidagdhatā .
vidagdhatāyāṃ satyāṃ tu kaivāsau mṛgatṛṣṇikā
||28||ākāśaviśado draṣṭā sarvāṅgo'pi na paśyati .
netraṃ nijamivātmānaṃ dṛśībhūtamaho bhramaḥ
||29||ākāśaviśado draṣṭā sarvāṅgo'pi na paśyati .
teṣāṃ nijamivātmānaṃ dṛśībhūtamivābhramaḥ
||30||ākāśaviśadaṃ brahma yatnenāpi na labhyate .
dṛśye dṛśyatayā dṛṣṭe tvasya lābhaḥ sudūrataḥ
||31||tādṛgbhāvasvarūpeṇa vinā yatra na dṛśyate .
tatrāpi dūrodastaiva draṣṭuḥ sūkṣmasya dṛśyatā
||32||dṛśyaṃ ca dṛśyate tena draṣṭā rāma na dṛśyate .
draṣṭaiva saṃbhavatyeko natu dṛśyamihāsti hi
||33||draṣṭā sarvātmako dṛśye sthitaścetkaiva draṣṭṛtā .
sarvaśaktimatā rājñā yadyatsaṃpadyate yathā
||34||tattathānubhavatyāśu sa evodeti tattathā .
yathā madhurasollāsaḥ khaṇḍo bhavati bhāsuraḥ
||35||rasatāmajahaccaiva phalapuṣpalatonnataḥ .
cidullāsastathā jīvo bhūyo bhavati dehakaḥ
||36||cinmātratāṃ tāmajahadeva darśanadṛkmayam .
antaḥsvānubhavaścaiva jagatsvapnaṃ prapaśyati
||37||ahaṃtādirase bhaume khaṇḍakatvamivātmani .
nānākhaṇḍasahasraughairadvitīyairnijātmanaḥ
||38||yathodeti raso bhaumaścittathodetyasaṃbhramam .
cidrasollāsavṛkṣāṇāṃ kacatāmātmanātmani
||39||dṛśyaśākhāśatāḍyānāmiha nānto'vagamyate .
khaṇḍaḥ pratyekamevāyaṃ yathā rasacamatkṛtim
||40||svādayatyevameṣā citpṛthakpaśyati saṃsthitim .
yā yodeti yathā yasyā jīvaśakteḥ svasaṃsṛtiḥ
||41||tāṃ tāṃ tathaiti sā svātmacidrūpabhuvanasthitim .
jīvasaṃsṛtayaḥ kāścinpramilanti parasparam
||42||svayaṃ vihṛtya saṃsāre śāmyanti cirakālataḥ .
sūkṣmayā parayā dṛṣṭyā tvaṃ paśya jñānacetasā
||43||jagajvālasahasrāṇi paramāṇvantareṣvapi .
citte nabhasi pāṣāṇe jvālāyāmanile jale
||44||santi saṃsāralakṣāṇi tile tailamivākhile .
siddhimeti yadā cetastadā jīvo bhaveccitiḥ
||45||śuddhā ca sā sarvagatā tena tanmelanaṃ mithaḥ .
sarveṣāṃ padmajādīnāṃ svasattābhramarūpakaḥ
||46||jagaddīrghamahāsvapnaḥ so'yamantaḥ samutthitaḥ .
svapnātsvapnāntaraṃ yānti kāścidbhūtaparamparāḥ
||47||tenopalambhaḥ kuḍyādāvasau dṛḍhataraḥ sthitaḥ .
yadyatra cidbhāvayati tattatrāśu bhavatyalam
||48||tayā svapne'pi yadṛṣṭaṃ tatkāle satyameva tat .
cidaṇorantare santi samastānubhavāṇavaḥ
||49||[ yathā bījāntare patralatāpuṣpaphalāṇavaḥ .
paramāṇujagatyantarmanye citparamāṇavaḥ .
līnamākāśamākāśe dvaitaikyabhramamutsṛja
||50||deśakālakriyādravyaiḥ svairevāṇubhireva cit .
aṇūnanubhavatyantaritarāṇi nasaṃbhavāt
||51||svayaṃ sargasya kacitaḥ svapne cidaṇukhaṇḍakaḥ .
brahmādeḥ kīṭaniṣṭhasya dehadṛṣṭyānubhāvitaḥ
||52||kacitaṃ kiṃcideveha vastutastu na kiṃcana .
svayaṃ satyaṃ svādayante dvaitaṃ citparamāṇavaḥ
||53||svayaṃ prakacati sphāradehaścidaṇukhaṇḍakaḥ .
netrādikusumadvāraiḥ saṃvidāmodamudgiran
||54||saṃpaśyatitarāṃ kaścidvahīrūpeṇa ciddhaṭaḥ .
sarvagatvādanāśitvādṛśyabījasya vai citeḥ
||55||antarevākhilaṃ kaścitpaśyatyavimalaṃ jagat .
tatrātikālakalanādunmajjati nimajjati
||56||svapnātsvapnāntaraṃ tatra tathā paśyanpunaḥpunaḥ .
mithyā vaṭeṣu luṭhati śileva śikharacyutā
||57||kecitsaṃmilitāḥ kecidātmanyevābhrame sthitāḥ .
magnāḥ svasaṃvitprasare sphuranto dehakhaṇḍakāḥ
||58||svayamantaḥ prapaśyanti ye jagajjīvavibhramam .
taistaiḥ kaiścittataṃ dṛśyamasatsvapnavadāśritam
||59||sarvātmatvātsvabhāvasya taddṛśyaṃ satyamātmani .
sarvagaṃ vidyate yatra tatra sarvamudeti hi
||60||jīvāntaḥ pratibhāsasya sarvasya punarantare .
jīvakhaṇḍa udetyuccaistasyāntaritaro'pi ca
||61||jīvāntarjāyate jīvastasyāntarapi jīvakaḥ .
sarvatra rambhādalavajjīvo jīvāntareva hi
||62||dṛśyabuddhiparāvṛttau samametadanantaram .
hemnīva kaṭakāditvaṃ parijñātaṃ vinaśyati
||63||vicāro yasya nodeti ko'haṃ kimidamityalam .
tasyāntarna vimukto'sau dīrgho jīvajvarabhramaḥ
||64||vicāraḥ saphalastasya vijñeyo yasya sanmateḥ .
dinānudinamāyāti tānavaṃ bhogagṛdhratā
||65||yathā dehopayuktaṃ hi karotyārogyamauṣadham .
tathendriyajaye'bhyaste vivekaḥ phalito bhavet
||66||viveko'sti vacasyeva citre'gniriva bhāsvaraḥ .
yasya tenāparityaktā duḥkhāyaivāvivekitā
||67||yathā sparśena pavanaḥ sattāmāyāti no girā .
tathecchātānavenaiva viveko'sya vibudhyate
||68||citrāmṛtaṃ nāmṛtameva viddhi
citrānalaṃ nānalameva viddhi .
citrāṅganā nūnamanaṅganeti
vācā vivekastvaviveka eva
||69||pūrvaṃ vivekena tanutvameti
rāgo'tha vairaṃ ca samūlameva .
paścātparikṣīyata eva yatnaḥ
sa pāvano yatra vivekitāsti
||70||ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vā0 de0 mo0 sthitiprakaraṇe jīvanakhaṇḍakāvatāro nāmāṣṭādaśaḥ sargaḥ .. 18 ..