Traditionally attributed to Vālmīki; dialogue of Vasiṣṭha and Rāma
śrīvasiṣṭha uvāca .
nākṛtirna ca karmāṇi na spando na parākramaḥ .
tanmithyājñānavadrūḍhaṃ daivaṃ nāma kimucyate
||1||svakarmaphalasaṃprāptāvidamitthamitīti yāḥ .
girastā daivanāmnaitāḥ prasiddhiṃ samupāgatāḥ
||2||tatraiva mūḍhamatibhirdaivamastīti niścayaḥ .
ātto duravabodhena rajjvāmiva bhujaṃgamaḥ
||3||hyastanī duṣkriyābhyeti śobhāṃ satkriyayā yathā .
adyaivaṃ prāktanī tasmādyatnātsatkāryavānbhavet
||4||mūḍhānumānasaṃsiddhaṃ daivaṃ yasyāsti durmateḥ .
daivāddāho'sti naiveti gantavyaṃ tena pāvake
||5||daivameveha cetkartuṃ puṃsaḥ kimiva ceṣṭayā .
snānadānāsanoccārāndaivameva kariṣyati
||5||kiṃvā śāstropadeśena mūko'yaṃ puruṣaḥ kila .
saṃcāryate tu daivena kiṃ kasyehopadiśyate
||7||na ca nispandatā loke dṛṣṭeha śavatāṃ vinā .
spandācca phalasaṃprāptistasmāddaivaṃ nirarthakam
||8||na cāmūrtena daivena mūrtasya sahakartṛtā .
puṃsaḥ saṃdṛśyate kācittasmāddaivaṃ nirarthakam
||9||mitho'ṅgāni samāsādya dvayorekaikakartṛtā .
hastādīnāṃ hatatve ha na daivena kvacitkṛtam
||10||manobuddhivadapyetaddaivaṃ nehānubhūyate .
āgopālaṃ kṛtaprajñaistena daivamasatsadā
||11||pṛthakcedbuddhiranyo'rthaḥ saiva cetkānyatā tayoḥ .
kalpanāyāṃ pramāṇaṃ cetpauruṣaṃ kiṃ na kalpyate
||12||nāmūrtestena saṅgo'sti nabhaseva vapuṣmataḥ .
mūrtaṃ ca dṛśyate lagnaṃ tasmāddaivaṃ na vidyate
||13||viniyokratha bhūtānāmastyanyaccejjagattraye .
śerate bhūtavṛndāni daivaṃ sarvaṃ kariṣyati
||14||daivena tvabhiyukto'haṃ tatkaromīdṛśaṃ sthitam .
samāśvāsanavāgeṣā na daivaṃ paramārthataḥ
||15||mūḍhaiḥ prakalpitaṃ daivaṃ tatparāste kṣayaṃ gatāḥ .
prājñāstu pauruṣārthena padamuttamatāṃ gatāḥ
||16||ye śūrā ye ca vikrāntā ye prājñā ye ca paṇḍitāḥ .
taistaiḥ kimiva loke'sminvada daivaṃ pratīkṣyate
||17||kālavidbhirvinirṇītā yasyāticirajīvitā .
sa cejjīvati saṃchinnaśirāstaddaivamuttamam
||18||kālavidbhirvinirṇītaṃ pāṇḍityaṃ yasya rāghava .
anadhyāpita evāsau tajjñaśceddaivamuttamam
||19||viśvāmitreṇa muninā daivamutsṛjya dūrataḥ .
pauruṣeṇaiva saṃprāptaṃ brāhmaṇyaṃ rāma nānyathā
||20||asmābhiraparai rāma puruṣairmunitāṃ gataiḥ .
pauruṣeṇaiva saṃprāptā ciraṃ gaganagāmitā
||21||utsādya devasaṃghātaṃ cakrustribhuvanodare .
pauruṣeṇaiva yatnena sāmrājyaṃ dānaveśvarāḥ
||22||ālūnaśīrṇamābhogi jagadājahrurojasā .
pauruṣeṇaiva yatnena dānavebhyaḥ sureśvarāḥ
||23||rāma pauruṣayuktyā ca salilaṃ dhāryate'nayā .
ciraṃ karaṇḍake cāru na daivaṃ tatra kāraṇam
||24||bharaṇādānasaṃrambhavibhramaśramabhūmiṣu .
śaktatā dṛśyate rāma na daivasyauṣadheriva
||25||sakalakāraṇakāryavivarjitaṃ
nijavikalpavaśādupakalpitam .
tvamanapekṣya hi daivamasanmayaṃ
śraya śubhāśaya pauruṣamuttamam
||26||ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye mumukṣuvyavahāraprakaraṇe daivanirākaraṇaṃ nāmāṣṭamaḥ sargaḥ .. 8 ..