Traditionally attributed to Vālmīki; dialogue of Vasiṣṭha and Rāma
śrīvasiṣṭha uvāca .
atha gādhirgate viṣṇau punarbhūtādikaṃ kramāt .
svayaṃ mohavicārārthaṃ babhrāmābhramivāmbare
||1||upalabhya tathaivātmavṛttāntaṃ janatastataḥ .
harimārādhayāmāsa punaradriguhāṃ gataḥ
||2||ājagāmainamalpena kālenātha janārdanaḥ .
sakṛdārādhanenaiva mādhavo yāti bandhutām
||3||uvāca gādhiṃ bhagavānmayūramiva vāridaḥ .
kiṃ tvaṃ prārthayase bhūyastapaseti prasādavān
||4||gādhiruvāca .
bhrānto'smi deva ṣaṇmāsānbhūtakīrajanāspadam .
tatra vyabhicaratyasmadvṛttānto na kathāsvapi
||5||māyayā bhūtabhūrdṛṣṭā tvayetyukto'smi kiṃ prabho .
mohanāśāya mahatāṃ vaco no mohavṛddhaye
||6||śrībhagavānuvāca .
kākatālīyayogena cetasi śvapacasthitiḥ .
sarveṣāṃ bhūtakīrāṇāṃ taveva pratibimbati
||7||tenāṅga tava vṛttāntaṃ yathāvatkathayanti te .
pratibhāso hi nāyāti punarapratibhāsatām
||8||kenacicchvapacenānte grāmasya racitaṃ gṛham .
tattvayā dṛṣṭamāviṣṭamiṣṭakākhaṇḍatāṃ gatam
||9||kadācitpratibhaikaiva bahūnāmapi jāyate .
kākolatālasthitivadvicitrā hi manogatiḥ
||10||tathāhi bahavaḥ svapnamekaṃ paśyanti mānavāḥ .
svāpabhramadamaireyamadamantharacittavat
||11||ekasyāmeva līlāyāṃ ramante bahubālakāḥ .
ekasyāmeva nīlāyāṃ vanasthalyāmivaiṇakāḥ
||12||vahavastulyakālaṃ ca pratibhāsena karmaṇām .
janā yatante svaphalapāke'tibahulākṛtau
||15||pratibandhābhyanujñānāṃ kālo dāteti yā śrutiḥ .
vipra saṃkalpamātro'sau kālo hyātmani tiṣṭhati
||14||amūrto bhagavānkālo brahmaiva tamajaṃ viduḥ .
na jahāti na cādatte kiṃcitkasya kadeti ca
||15||laukiko yastvayaṃ kālo varṣakalpayugātmakaḥ .
saṃkalpyate padārthaughaiḥ padārthaughaśca tena tu
||16||samānapratibhāsotthasaṃbhramaṃ bhrāntacetasaḥ .
tathā taṃ dṛṣṭavantaste bhūtakīrajanoccayāḥ
||17||svavyāpāraparo bhūtvā dhiyātmānaṃ vicāraya .
sādho gatamanomohamihaivāsva vrajāmyaham
||18||ityuktvā bhagavānviṣṇurjagāmāntardhimīśvaraḥ .
atiṣṭhatkandare gādhirādhipīvarayā dhiyā
||11||tataḥ katipayeṣvadrau māseṣvatigateṣu saḥ .
punarārādhayāmāsa puṇḍarīkakaraṃ dvijaḥ
||20||dadarśa caikadā nāthamāgataṃ praṇanāma tam .
pūjayāmāsa manasā coktenovāca ceśvaram
||21||gādhiruvāca .
bhagavansaṃsmaraṃścaitāmātmanaḥ śvapacasthitam .
imāṃ saṃsāramāyāṃ ca parimuhyāmi cetasā
||22||taduktvāsva yathāvastu mahāmohanivṛttaye .
ekasminneva vimale māṃ niyojaya karmaṇi
||23||śrībhagavānuvāca .
brahman jagadidaṃ māyāmahāśambaraḍambaram .
sarvā āścaryakalanāḥ saṃbhavantīha vismṛteḥ
||24||bhūtakīrapure mohāddṛṣṭavāṃstattathā bhavān .
ityetatsaṃbhavatyeva dṛśyate hi janairbhramaḥ
||25||bhūtāstvamiva kīrāśca dṛṣṭavantastathā bhramam .
mudhaivetyapi satyābhaṃ samakālādisaṃbhavāt
||25||idaṃ tu śṛṇu vakṣyāmi yathābhūtamaninditam .
yathaiti tanutāṃ cintā mārgaśīrṣalateva te
||27||yo'sau kaṭaṃjako nāma śvapaco bhūtamaṇḍale .
tenaiva saṃniveśena sa tathaivābhavatpurā
||28||tathaiva vikalatratvaṃ prāpya deśāntaraṃ gataḥ .
babhūva kīranṛpatiḥ praviveśānalaṃ tataḥ
||29||bhavataḥ kevalaṃ citte jalāntarvartinastadā .
pratibhātā tathābhūtā kaṭaṃjācārasaṃsthitiḥ
||3||draṣṭānubhūtamapyarthaṃ kadācidvismaratyalam .
kadācidapyadṛṣṭaṃ tu cetaḥ paśyati dṛṣṭavat
||31||yathā svapnamanorājyadhātusaṃsthitivibhramāḥ .
jāgratyapi tathaivāṅga dṛśyante manasā svayam
||32||bhaviṣyadbhūtakālasthaṃ yathā traikālyadarśinaḥ .
pratibhābheti gādhe yatkaṭaṃjācaritaṃ tathā
||33||ayaṃ so'hamidaṃ tanma iti majjati nātmavān .
ayaṃ so'hamidaṃ tanma iti majjatyanātmavān
||34||sarvamevāhameveti tattvajño nāvasīdati .
na gṛhṇāti padārtheṣu vibhāgānarthabhāvanam
||35||tenāsau bhramayogeṣu sukhaduḥkhavilāsiṣu .
na nimajjati magno'pi tumbīpātramivāmbhasi
||36||tvaṃ tāvadvāsanājālagrastacitto vicetanaḥ .
kiṃciccheṣamahāvyādhiriva na svasthamāgataḥ
||37||jñānasyāparipūrṇatvānna śakroṣi manobhramam .
vinivārayituṃ meghamasamyagyatnavāniva
||38||yadeva te manomātre sahasā pratibhāsate .
taruruccajaneneva tenaivākramyase kṣaṇāt
||39||cittaṃ nābhiḥ kilāsyeha māyācakrasya sarvataḥ .
sthīyate cettadākramya tanna kiṃcitprabādhate
||40||tvamuttiṣṭha gireḥ kuñje daśavarṣāṇyakhinnadhīḥ .
tapaḥ kuru tato jñānamanantaṃ samavāpsyasi
||41||ityuktvā puṇḍarīkākṣastatraivāntaradhīyata .
vātābhravaddīpakavadyamunotpīḍavatkṣaṇāt
||42||gādhirvivekavaśajaṃ vairāgyapadamāgataḥ .
śaratsamayaparyante vairasyamiva pādapaḥ
||43||vicitraṃ ceṣṭitaṃ dhāturasamañjasamāgatam .
bhramadbhamabharonmuktamatirmandamagarhayat
||44||jagāma karuṇārdrātmā niyamāyottamaśriye .
viśrāntyai ṛṣyamūkaṃ tu payodhara ivācalam
||45||nirastāśeṣasaṃkalpastapastatra cakāra ha .
daśavarṣāṇi tenāsāvātmajñānamavāpa ha
||46||aramata tadanu svāṃ prāpya sattāṃ mahātmā hyapagatabhayaśoko bhogabhūmāvanīṣu .
satatamuditajīvanmuktarūpaḥ praśāntaḥ sakala iva śaśāṅko ghūrṇitāpūrṇacetāḥ
||47||ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de0 mokṣopāyeṣūpaśamaprakaraṇe gādhivṛttānte gādherjñānaprāptirnāmaikonapañcāśaḥ sargaḥ .. 49 .. gādhyupākhyānaṃ saṃpūrṇam .