Traditionally attributed to Vālmīki; dialogue of Vasiṣṭha and Rāma
śrīrāma uvāca .
yadi nāsti vikārādi brahmanbrahmaṇi bṛṃhite .
tadidaṃ kathamābhāti bhāvābhāvamayaṃ jagat
||1||śrīvasiṣṭha uvāca .
apunaḥprāgavasthānaṃ yatsvarūpaviparyayaḥ .
ttadvikārādikaṃ tāta yatkṣīrādiṣu vartate
||2||payastāṃ punarabhyeti dadhitvānna punaḥ payaḥ .
buddhamādyantamadhyeṣu brahma brahmaiva nirmalam
||3||kṣīrāderiva tenāsti brahmaṇo na vikāritā .
anādyantavibhāgasya na caiṣo'vayavikramaḥ
||4||samasyādyantayoryeyaṃ dṛśyate vikṛtiḥ kṣaṇāt .
saṃvidaḥ saṃbhramaṃ viddhi nāvikāre'sti vikriyā
||5||na saṃvedyaṃ na saṃvittistatra brahmaṇi vidyate .
tadbrahmaśabdakathitaṃ niḥsaṃbandhacidātmavat
||6||yādṛgādyantayorvastu tādṛgeva taducyate .
madhye yasya yadanyatvaṃ tadabodhādvijṛmbhitam
||7||ātmā tvādyantamadhyeṣu samaḥ sarvatra sarvadā .
svamapyanyatvamāyāti nātmatattvaṃ kadācana
||8||arūpatvāttathaikatvānnityatvādayamīśvaraḥ .
vaśaṃ bhāvavikārāṇāṃ na kadācana gacchati
||9||śrīrāma uvāca .
vidyamāne sadaikasminbrahmaṇyekāntanirmale .
saṃvidbhramasvarūpāyā avidyāyāḥ ka āgamaḥ
||10||śrīvasiṣṭha uvāca .
brahmatattvamidaṃ sarvamāsīdasti bhaviṣyati .
nirvikāramanādyantaṃ nāvidyāstīti niścayaḥ
||11||yastu brahmeti śabdena vācyavācakayoḥ kramaḥ .
tatrāpi nānyatābhāvamupadeṣṭuṃ kramo hyasau
||12||tvamahaṃ jagadāśāśca dyaurbhūścāpyanalādi vā .
brahmamātramanādyantaṃ nāvidyāsti manāgapi
||13||nāmaivedamavidyeti bhramamātramasadviduḥ .
na vidyate yā sā satyā kīdṛgrāma bhavetkila
||14||śrīrāma uvāca .
upaśamaprakaraṇe hyastane tu tvayeritam .
avidyeyaṃ tathetthaṃ ca vicāryata iti prabho
||15||śrīvasiṣṭha uvāca .
etāvantamabuddhastvamabhūḥ kālaṃ raghūdvaha .
kalpitābhiḥ kilaitābhirbodhitosi svayuktibhiḥ
||16||avidyeyamayaṃ jīva ityādikalanākramaḥ .
aprabuddhaprabodhāya kalpito vāgvidāṃ varaiḥ
||17||aprabuddhaṃ mano yāvattāvadeva bhramaṃ vinā .
na prabodhamupāyāti tadākrośaśatairapi
||18||yuktyaiva bodhayitvaiṣa jīva ātmani yojyate .
yadyuktyāsādyate kāryaṃ na tadyatnaśatairapi
||19||sarvaṃ brahmeti yo brūyādaprabuddhasya durmateḥ .
sa karoti suhṛdvṛttyā sthāṇorduḥkhanivedanam
||20||yuktyā prabodhyate mūḍhaḥ prājñastattvena bodhyate .
mūḍhaḥ prājñatvamāyāti na yuktyā bodhanaṃ vinā
||21||etāvantamabuddhastvaṃ kālaṃ yuktyā prabodhitaḥ .
idānīṃ saṃprabuddhastvaṃ mayā yenāvabodhyase
||22||brahmāhaṃ trijagadbrahma tvaṃ brahma khalu dṛśyabhūḥ .
dvitīyā kalanā nāsti yathecchasi tathā kuru
||23||asaṃvedyamahāsaṃvitkoṭimātraṃ jagattrayam .
ekapratyayavānantaḥ kurvannapi na lipyase
||24||bhārūpaścetano vyāpī paramātmāhamityayam .
rāghavānubhavāntastvaṃ tiṣṭhangacchañchvasansvapan
||25||nirmamo nirahaṃkāro buddhimānasi sādhu cet .
tadbrahma vedanaṃ śāntaṃ sarvabhūtasthitaṃ bhava
||26||tadanādyantamābhāsaṃ sattvameva paraṃ padam .
sthito'si sarvagaikātmaśuddhasaṃvinmayātmakaḥ
||27||yadbrahmātmāpi turyaśca yā'vidyā prakṛtiśca yā .
tadabhinnasadaikātma yathā kumbhaśateṣu mṛt
||28||nātmanaḥ prakṛtirbhinnā ghaṭānmṛnmayatā yathā .
sanmṛnmātraṃ yathā cāntarātmaivaṃ prakṛtiḥ sthitā
||29||āvartaḥ salilasyeva yaḥ spandastvayamātmanaḥ .
proktaḥ prakṛtiśabdena tenaiveha sa eva hi
||30||yathaikaḥ spandapavanau nāmnā bhinnau na sattayā .
tathaikamātmaprakṛtī nāmrā bhinne na sattayā
||31||abodhādetayorbhedo bodhenaiva vilīyate .
abodhātsanmayo yāti rajjvāṃ sarpabhramo yathā
||32||citkṣetre kalanābījaṃ yadetatpatati sphuran .
cittāṅkuraṃ tadetasmādbhāvisaṃsārakhaṇḍakaḥ
||33||etadevātmavijñānāddagdhaṃ sadvāsanājalaiḥ .
saṃsiktamapi yatnena na bhavatyaṅkurakṣamam
||34||no cetpatati citkṣetre kalanābījakaṃ tataḥ .
cittāṅkurā na jāyante sukhaduḥkhalavadrumāḥ
||35||dvitvaṃ jagatyasadupāttamabodhajātaṃ
bodhakṣayaṃ jahihi bodhamupāgato'si .
ātmaikabhāvavibhavena bhavābhayātmā
nāstyeva duḥkhamiti naḥ paramārthasāraḥ
||36||ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye deva0 mokṣopāyeṣu nirvāṇaprakaraṇe pūrvā0 saṃsṛtivicārayogo nāmaikonapañcāśaḥ sargaḥ ..49..