मुख्यं गम्यताम्

Try searching

Quick links

Crawlable search page

Yoga Vāsiṣṭham — Nirvāṇaprakaraṇam — Pūrvārdham — Sarga 49

3
Yoga Vāsiṣṭham · Nirvāṇaprakaraṇam — Pūrvārdham · 49

Traditionally attributed to Vālmīki; dialogue of Vasiṣṭha and Rāma

śrīrāma uvāca .

yadi nāsti vikārādi brahmanbrahmaṇi bṛṃhite .

tadidaṃ kathamābhāti bhāvābhāvamayaṃ jagat

||1||

śrīvasiṣṭha uvāca .

apunaḥprāgavasthānaṃ yatsvarūpaviparyayaḥ .

ttadvikārādikaṃ tāta yatkṣīrādiṣu vartate

||2||

payastāṃ punarabhyeti dadhitvānna punaḥ payaḥ .

buddhamādyantamadhyeṣu brahma brahmaiva nirmalam

||3||

kṣīrāderiva tenāsti brahmaṇo na vikāritā .

anādyantavibhāgasya na caiṣo'vayavikramaḥ

||4||

samasyādyantayoryeyaṃ dṛśyate vikṛtiḥ kṣaṇāt .

saṃvidaḥ saṃbhramaṃ viddhi nāvikāre'sti vikriyā

||5||

na saṃvedyaṃ na saṃvittistatra brahmaṇi vidyate .

tadbrahmaśabdakathitaṃ niḥsaṃbandhacidātmavat

||6||

yādṛgādyantayorvastu tādṛgeva taducyate .

madhye yasya yadanyatvaṃ tadabodhādvijṛmbhitam

||7||

ātmā tvādyantamadhyeṣu samaḥ sarvatra sarvadā .

svamapyanyatvamāyāti nātmatattvaṃ kadācana

||8||

arūpatvāttathaikatvānnityatvādayamīśvaraḥ .

vaśaṃ bhāvavikārāṇāṃ na kadācana gacchati

||9||

śrīrāma uvāca .

vidyamāne sadaikasminbrahmaṇyekāntanirmale .

saṃvidbhramasvarūpāyā avidyāyāḥ ka āgamaḥ

||10||

śrīvasiṣṭha uvāca .

brahmatattvamidaṃ sarvamāsīdasti bhaviṣyati .

nirvikāramanādyantaṃ nāvidyāstīti niścayaḥ

||11||

yastu brahmeti śabdena vācyavācakayoḥ kramaḥ .

tatrāpi nānyatābhāvamupadeṣṭuṃ kramo hyasau

||12||

tvamahaṃ jagadāśāśca dyaurbhūścāpyanalādi vā .

brahmamātramanādyantaṃ nāvidyāsti manāgapi

||13||

nāmaivedamavidyeti bhramamātramasadviduḥ .

na vidyate yā sā satyā kīdṛgrāma bhavetkila

||14||

śrīrāma uvāca .

upaśamaprakaraṇe hyastane tu tvayeritam .

avidyeyaṃ tathetthaṃ ca vicāryata iti prabho

||15||

śrīvasiṣṭha uvāca .

etāvantamabuddhastvamabhūḥ kālaṃ raghūdvaha .

kalpitābhiḥ kilaitābhirbodhitosi svayuktibhiḥ

||16||

avidyeyamayaṃ jīva ityādikalanākramaḥ .

aprabuddhaprabodhāya kalpito vāgvidāṃ varaiḥ

||17||

aprabuddhaṃ mano yāvattāvadeva bhramaṃ vinā .

na prabodhamupāyāti tadākrośaśatairapi

||18||

yuktyaiva bodhayitvaiṣa jīva ātmani yojyate .

yadyuktyāsādyate kāryaṃ na tadyatnaśatairapi

||19||

sarvaṃ brahmeti yo brūyādaprabuddhasya durmateḥ .

sa karoti suhṛdvṛttyā sthāṇorduḥkhanivedanam

||20||

yuktyā prabodhyate mūḍhaḥ prājñastattvena bodhyate .

mūḍhaḥ prājñatvamāyāti na yuktyā bodhanaṃ vinā

||21||

etāvantamabuddhastvaṃ kālaṃ yuktyā prabodhitaḥ .

idānīṃ saṃprabuddhastvaṃ mayā yenāvabodhyase

||22||

brahmāhaṃ trijagadbrahma tvaṃ brahma khalu dṛśyabhūḥ .

dvitīyā kalanā nāsti yathecchasi tathā kuru

||23||

asaṃvedyamahāsaṃvitkoṭimātraṃ jagattrayam .

ekapratyayavānantaḥ kurvannapi na lipyase

||24||

bhārūpaścetano vyāpī paramātmāhamityayam .

rāghavānubhavāntastvaṃ tiṣṭhangacchañchvasansvapan

||25||

nirmamo nirahaṃkāro buddhimānasi sādhu cet .

tadbrahma vedanaṃ śāntaṃ sarvabhūtasthitaṃ bhava

||26||

tadanādyantamābhāsaṃ sattvameva paraṃ padam .

sthito'si sarvagaikātmaśuddhasaṃvinmayātmakaḥ

||27||

yadbrahmātmāpi turyaśca yā'vidyā prakṛtiśca yā .

tadabhinnasadaikātma yathā kumbhaśateṣu mṛt

||28||

nātmanaḥ prakṛtirbhinnā ghaṭānmṛnmayatā yathā .

sanmṛnmātraṃ yathā cāntarātmaivaṃ prakṛtiḥ sthitā

||29||

āvartaḥ salilasyeva yaḥ spandastvayamātmanaḥ .

proktaḥ prakṛtiśabdena tenaiveha sa eva hi

||30||

yathaikaḥ spandapavanau nāmnā bhinnau na sattayā .

tathaikamātmaprakṛtī nāmrā bhinne na sattayā

||31||

abodhādetayorbhedo bodhenaiva vilīyate .

abodhātsanmayo yāti rajjvāṃ sarpabhramo yathā

||32||

citkṣetre kalanābījaṃ yadetatpatati sphuran .

cittāṅkuraṃ tadetasmādbhāvisaṃsārakhaṇḍakaḥ

||33||

etadevātmavijñānāddagdhaṃ sadvāsanājalaiḥ .

saṃsiktamapi yatnena na bhavatyaṅkurakṣamam

||34||

no cetpatati citkṣetre kalanābījakaṃ tataḥ .

cittāṅkurā na jāyante sukhaduḥkhalavadrumāḥ

||35||

dvitvaṃ jagatyasadupāttamabodhajātaṃ

bodhakṣayaṃ jahihi bodhamupāgato'si .

ātmaikabhāvavibhavena bhavābhayātmā

nāstyeva duḥkhamiti naḥ paramārthasāraḥ

||36||

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye deva0 mokṣopāyeṣu nirvāṇaprakaraṇe pūrvā0 saṃsṛtivicārayogo nāmaikonapañcāśaḥ sargaḥ ..49..