Traditionally attributed to Vālmīki; dialogue of Vasiṣṭha and Rāma
śrīvasiṣṭha uvāca .
icchāviṣavikārasya viyogaṃ yoganāmakam .
śāntaye śrṛṇu bhūyo'pi pūrvamuktamapi sphuṭam
||1||ātmano vyatiriktaṃ cedvidyate tadihecchayā .
iṣyatāmasati tvetatsvātmānyatvaṃ kimiṣyate
||2||nirbhāgāvayavā sūkṣmā vyomnaḥ śūnyataraiva cit .
saivāhaṃjagadākārā satī kiṃ tattayeṣyate
||3||sā vyomarūpā vyomaiva vyomātmavedyavedikā .
vyomātmajagadābhāsamatrecchāviṣayo'sti kaḥ
||4||grāhyagrāhakasaṃbandhaḥ kutaściditi tanna naḥ .
vidyate'sau praśāntānāṃ yeṣāmasti na vedmi tān
||5||grāhyagrāhakasaṃbandhaḥ svaniṣṭho'pi na labhyate .
asatastu kathaṃ lābhaḥ kena labdho'sitaḥ śaśī
||6||eṣaiva grāhakādīnāṃ sattā yannātmaniṣṭhatā .
svabhāvāvekṣayā satyā na jāne kva prayānti te
||7||eṣa eva svabhāvo yaddṛṣṭṛdṛśyakṣayo'khilaḥ .
jñātvā'satyā vinirvāṇamahaṃtātmani gacchati
||8||nirvāṇe nāsti dṛśyādi dṛśyādau nāsti nirvṛtiḥ .
mitho'nayoranubhavo na cchāyātapayoriva
||9||ubhe ete mitho'satye asatye ca na nirvṛtiḥ .
yato nirvāṇamajaramaduḥkhamanubhūyate
||10||bhramabhūtaṃ ca dṛśyādi nityaṃ nātra sukhapradam .
asacca tadbhāvyatāṃ mā nirvāṇe sthīyatāmaje
||11||śuktikārūpyasadṛśaṃ prekṣitaṃ yanna labhyate .
arthakāryapi tannāsti kimatrāpahnavena ca
||12||tatsadbhāvānmahadduḥkhamasadbhāvānmahatsukham .
abhāvaḥ sopapattistu dṛḍhatāṃ yāti bhāvanāt
||13||tatkimātmani bandhāya vidagdhaṃ na mudhādhamāḥ .
spaṣṭa evopacayādervastunyastamitā'pade
||14||kāryakāraṇabhāvādi brahmaiva sakalaṃ yadā .
tadā tu brahmatā hyasminsaṃvinmātrātmake tate
||15||mārgayanti prabodhāya tairmṛgairalamastu naḥ .
vyomarūpe kilaikasminsarvātmani tate sati
||16||kāryakāraṇatāḍhyānāmuktīnāmeva kaḥ kramaḥ .
yo hetuḥ spandane vāyordravatve salilasya ca
||17||śūnyatve nabhasaḥ saumya sargāditve cidātmanaḥ .
kāryakāraṇabhāvādi brahmaiva sakalaṃ yadā
||18||tadā brahmaṇi sargāṇāṃ kāraṇārthā vilajjatā .
na duḥkhamasti na sukhaṃ śāntaṃ śivamayaṃ jagat
||19||nāsti cinmātratānyatvamata icchodayaḥ kutaḥ .
mṛddehayodhasenāyāṃ na mṛnmātretaradyathā
||20||na sajjagadahaṃtādau dṛśye brahmetarattathā .
śrīrāma uvāca .
evaṃ cettadudetvicchā mā vodetu munīśvara
||21||sā tu brahmaiva ko'rthaḥ syādasyā vidhiniṣedhane .
śrīvasiṣṭha uvāca .
jñātāyāṃ saṃprabuddhāyāmicchā brahmaiva netarat
||22||yathā saṃbuddhavānrāma tatsatyaṃ kiṃ tvidaṃ śrṛṇu .
yadā yadā jñatodeti śāmyatīcchā tadā tadā
||23||vastusvabhāvādudayatyāditye yāminī yathā .
śāmyatyeva na tūdeti jñaptāvicchādi tattathā
||24||yathā yathodayo jñapterdvaitaśāntistathā tathā .
vāsanāvilayaścaiva kathamicchodayo bhavet
||25||tasyā vidyopaśānteyaṃ nirmalā muktatoditā .
aśeṣadṛśyavairasyādyasyecchodeti na kvacit
||26||viraktatāsya no dṛśye nodetyatrāsya raktatā .
kevalaṃ draṣṭṛdṛśyaśrīḥ svadate na svabhāvataḥ
||27||kākatālīyayogena parapreraṇayānayā .
yadi kiṃcitkadācicca samyagicchati vā na vā
||28||tadasya secchā necchā vā brahmaivātra na saṃśayaḥ .
icchā na jāyate jñasyāvaśyamevānu vā navā
||29||jñatā ceduditā jantostadicchāsyopaśāmyati .
naitayoḥ sthitirekatra prakāśatamasoriva
||30||pratiṣedhavidhīnāṃ tu tajjño na viṣayaḥ kvacit .
śāntasarvaiṣaṇecchasya ko'sya kiṃ vakti kiṃkṛte
||31||etadeva jñatācihnaṃ yadicchāsvatitānavam .
hlādanaṃ sarvalokānāmathānubhava eva vā
||32||dṛśyaṃ virasatāṃ yātaṃ yadā na svadate kvacit .
tadā necchā prasarati tadaiva ca vimuktatā
||33||bodhādanaikyamadvaitaṃ yaḥ śāntamavatiṣṭhate .
icchānicchādayaḥ sarve bhāvāstasya śivātmakāḥ
||34||bodhādastamitadvaitamadvaitaikyavivarjitam .
yaḥ svaccho vigatavyagraḥ śānta ātmanyavasthitaḥ
||35||naiva tasya kṛtenārtho nākṛteneha kaścana .
na cāsya sarvabhūteṣu kaścidarthavyapāśrayaḥ
||36||nānicchayā necchayātha na satā nāsatā sadā .
naivātmanā na cānyena naitairmaraṇajīvitaiḥ
||37||icchā ca tasya nodeti nirvāṇasya prabodhinaḥ .
yadi codeti tasyecchā brahma śāśvatameva sā
||38||na duḥkhamasti na sukhaṃ śāntaṃ śivamajaṃ jagat .
iti yo'ntaḥ śilevāste taṃ prabuddhaṃ vidurbudhāḥ
||39||duḥkhaṃ sukhaṃ bhāvanayā kurvanviṣamivāmṛtam .
iti niścitya dhīrātmā prabuddha iti kathyate
||40||tatsthitaṃ vyomani vyoma śānte śāntaṃ śive śivam .
śūnye śūnyaṃ sati ca sadyadbrahmaṇi jagatsthitam
||41||asaṃvedanasaṃvitkhe tate'viśvamiti sthite .
saumye samasame śānte śive'haṃtābhramaḥ kṣayī
||42||yadidaṃ dṛśyate kiṃcijjagatsthāvarajaṅgamam .
tatsarvaṃ śāntamākāśaṃ paracintāpuropamam
||53||paracintāpuromadhye gatavighnaṃ gamāgamau .
yathāntastava śūnyatvāttathaivāsmiñjagadbhrame
||44||abdhidyūrvīnadīśailaśobhāśūnyatarātmani .
jṛmbhate draṣṭṛkaraṇaṃ mṛgatṛṣṇāmbuvīcivat
||55||svapnanirmāṇapuravadvālavetālatālavat .
yadidaṃ dṛśyate tatra kiṃ kilāsatyatetarat
||46||asatyamevāhamiti bhāsate satyameva ca .
bhrāntibhājaṃ vinaiveyaṃ bhrāntiḥ sphurati sā satī
||47||na sannāsanna sadasatkimapīdamatīndriyam .
avācyaṃ jagadityeva bhātyavakṣubhitaṃ khavat
||48||ihecchānicchate jñasya śāmyatāṃ yadalaṃ same .
tathāpi śreyase manye nanvanicchodayaṃ sphuṭam
||49||ahaṃ jagaditi jñaptiḥ khe khasyeveyamāsthitā .
cidātmano yathā vāyoḥ spando nātrāsti kāraṇaṃ
||50||citaścetyonmukhatvaṃ yattaccittaṃ saiva saṃsṛtiḥ .
secchā tanmuktatā muktiryuktiṃ jñātveti śāmyatām
||51||icchā bhavatvanicchā vā sargo vā pralayo'thavā .
kṣatirna kasyacitkācinna ca kiṃcidihāsti hi
||52||icchānicche sadasatī bhāvābhāvau sukhāsukhe .
ityatra kalanā vyomni saṃbhavanti na kāścana
||53||icchānāṃ tānavaṃ yasya dinānudinamāgatam .
vivekaśamatṛptasya tamāhurmokṣabhāginam
||54||icchākṣurikayā viddhe hṛdi śūlaṃ pravartate .
jayanti yatra naitāni maṇimantrauṣadhāni ca
||55||yānkāryakaraṇavyūhānkṛtavānpūrvameva tān .
saṃprekṣayā na paśyāmi mithyābhramabharādṛte
||56||bhramabhūtena kurmaścedvyavahāramavastunā .
tatkasmātparacittādriḥ kambalatvaṃ na nīyate
||57||asatā vyavahāraścetprekṣāmātravināśinā .
kriyate śaśaśṛṅgeṇa tatkathaṃ chādyate na kham
||58||ahabhāvāccidākāśo jāḍyātiśayataḥ kṣaṇāt .
pāṣāṇatāṃ jalamiva manastvādyāti dehatām
||59||cittvādanubhavatyetāmasatyāmeva dehitām .
avinaṣṭaiva cicchaktiḥ svapne svamaraṇaṃ yathā
||60||vyomnyasatyamavastutvātsatyaṃ cānubhavādyathā .
nīlatvaṃ tadvadīśe'sminsargo nāsanna sanmayaḥ
||61||yathā śūnyatvanabhasoryathā spandanabhasvatoḥ .
bhedo nāsti tathā sargabrahmaṇorekarūpayoḥ
||62||neha saṃjāyate kiṃcijjagadādi na naśyati .
svapno nidrāgatasyeva kevalaṃ pratibhāsate
||63||avidyamāne pṛthvyādau pratibhāmātrarūpiṇi .
sarge ka iva saṃrambhastyāgādānaiścidambare
||64||na dehaḥ pratibhāto'sti pṛthvyādikāraṇānvitaḥ .
kevalaṃ brahmacinmātramevātmanyeva saṃsthitam
||65||buddhyādeḥ kāraṇatvaṃ ca dvaitaikyāsaṃbhavānna sat .
anenedaṃ kriyata ityasyārthaṃ yāti saṃbhavāt
||66||aheturakramaṃ bhāti citi kalpakriyāgaṇaḥ .
kṣaṇenaiva yathā svapne mṛtijanmādi satvarāḥ
||67||khameva pṛthvī khaṃ śailāḥ khameva dṛḍhabhittayaḥ .
khameva lokāḥ spandaḥ khaṃ sargasaṃvedanaṃ citeḥ
||68||vyomabhittau jagaccitraṃ cidraṅgamayamātatam .
nodeti nāstamāyāti na śāmyati na tāmyati
||69||cidvāriṇi jagattuṅgataraṅgadravarūpiṇi .
kiṃ nu vā kathamutpannaṃ kiṃ śāntaṃ ca kadā katham
||70||śānte mahācidākāśe jagacchūnyatvaśālini .
cetyāsaṃbhavataḥ santi nodayāstamayau kutaḥ
||71||parvatā gaganāyante gaganaṃ parvatāyate .
saṃvedanaprayogeṇa brahmaṇaḥ sargatā sthitau
||72||saṃviccūrṇaprayogeṇa nimeṣārdhena yoginaḥ .
kurvanti jagadākāśamākāśaṃ trijaganti ca
||73||siddhasaṃkalpanagarāṇyasaṃkhyāni yathāmbare .
tathā sargasahasrāṇi santi tāni tu cinnabhaḥ
||74||mahārṇave yathāvartā anyonyamapi miśritāḥ .
pṛthagevāvatiṣṭhante payaso'nye ca naiva te
||75||mahāciti mahāsargā anyonyamapi miśritāḥ .
pṛthagevāvatiṣṭhante vyatiriktā na te tataḥ
||76||sargātsargāntarāloke yā prabuddhasya yoginaḥ .
siddhalokāntare prāptiḥ saiveti vibudhoktayaḥ
||77||avināśini bhūtāni sthitāni parame śive .
vyomnīva śūnyatollāsāḥ sargavargā nirargalam
||78||paramārthanijāmodāḥ sahajāḥ sargavibhramāḥ .
nodyanti nopaśāmyanti lekhā iva śilodare
||79||anyonyaṃ kusumāmodā militā apyamīlitāḥ .
vyomarūpāstathā sargā anyonyaṃ siddhabhūmayaḥ
||80||saṃkalpākāśarūpatvātsarvānubhavavatsthiteḥ .
tanusaṃkalpamohānāṃ satyāśca mananoktayaḥ
||81||na jñānavāditā satyā na bāhyānarthavāditā .
yathāvedanametāni vedanāni phalanti vaḥ
||82||citi cittvaṃ yadastyantarjagadityeva bhāvite .
bhedo dravatvapayasoriva nātropapadyate
||83||kālo jaganti bhuvanānyahamakṣavarga-
stvaṃ tāni tatra ca tatheti ca sarvamekam .
cidvyoma śāntamajamavyayamīśvarātma
rāgādayaḥ khalu na kecana saṃbhavanti
||84||ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmī0 de0 mo0 nirvāṇapraka0 uttarārdhe dṛśyopadeśayogo nāma saptatriṃśaḥ sargaḥ .. 37 ..