मुख्यं गम्यताम्

Try searching

Quick links

Crawlable search page

Yoga Vāsiṣṭham — Upaśamaprakaraṇam — Sarga 5

3
Yoga Vāsiṣṭham · Upaśamaprakaraṇam · 5

Traditionally attributed to Vālmīki; dialogue of Vasiṣṭha and Rāma

śrīvasiṣṭha uvāca .

idamuttamasiddhāntasundaraṃ sundarākṛte .

upaśāntiprakaraṇaṃ śrṛṇuṣvāvahito hitam

||1||

dīrghasaṃsāramāyeyaṃ rāma rājasatāmasaiḥ .

dhāryate jantubhirnityaṃ sustambhairiva maṇḍapaḥ

||2||

sattvasyajātibhirdhīraistvādṛśairguṇabṛṃhitaiḥ .

helayā tyajyate pakvā māyeyaṃ tvagivoragaiḥ

||3||

ye sattvajātayaḥ prājñāstathā rājasasāttvikāḥ .

vicārayanti te sādho jagatpūrvaparamparām

||4||

śāstrasajjanasatkāryasaṅgenopahatainasām .

sārāvalokinī buddhirjāyate dīpikopamā

||5||

svayameva vicāreṇa vicāryātmānamātmanā .

yāvannādhigataṃ jñeyaṃ na tāvadadhigamyate

||6||

prajñāvatāṃ nayavatāṃ dhīrāṇāṃ kulaśālinām .

jātyā rājasasattvānāṃ mukhyastvaṃ raghunandana

||7||

svayamālokaya prājña saṃsārārambhadṛṣṭiṣu .

kiṃ satyaṃ kimasatyaṃ vā bhava satyaparāyaṇaḥ

||8||

ādāvante ca yannāsti kīdṛśī tasya satyatā .

ādāvante ca yannityaṃ tatsatyaṃ nāma netarat

||9||

ādyantāsanmaye yasya vastunyāsajjate manaḥ .

tasya mugdhapaśorjantorvivekaḥ kena janyate

||10||

jāyate mana eveha mana eva vivardhate .

samyagdarśanadṛṣṭyā tu mana eva hi mucyate

||11||

śrīrāma uvāca .

jñātametanmayā brahmanyathāsminbhuvanatraye .

mana eva hi saṃsārijarāmaraṇabhājanam

||12||

yastasyottaraṇopāyastanme brūhi suniścitam .

hārdaṃ tamastvayārkeṇa rāghavāṇāṃ vināśyate

||13||

śrīvasiṣṭha uvāca .

pūrvaṃ rāghava śāstreṇa vairāgyeṇa pareṇa ca .

tathā sajjanasaṅgena nīyatāṃ puṇyatāṃ manaḥ

||14||

saujanyopahitaṃ ceto yadā vairāgyamāgatam .

tadānugamyā guravo vijñānaguravo'pi ye

||11||

tatastasyopadiṣṭena kṛtvā dhyānārcanādikam .

krameṇa padamāpnoti tadyatparamapāvanam

||16||

vicāreṇāvadātena paśyatyātmānamātmanā .

indunā śītalenāntarviśvaṃ khamiva tejasā

||17||

tāvadbhavamahāmbhodhau janastṛṇavaduhyate .

vicārataṭaviśrāntimeti yāvanna cetasā

||18||

vicāreṇa parijñātavastuno'sya janasya dhīḥ .

sarvānadhaḥkarotyādhīnsaumyāmbha iva vālukāḥ

||19||

idaṃ rukmamidaṃ bhasma parijñātamiti sphuṭam .

na yathā hemakārasya hemajñānātmanastathā

||20||

akṣayo'yaṃ manāgātmā svātmanyavagate ciram .

bhavatīti narasyeha mohasyāvasaraḥ kutaḥ

||21||

aparijñātasāre hi mano'ntaryadi muhyate .

jñātasāre tvasaṃdigdhamasatī kila mūḍhatā

||22||

he janā aparijñāta ātmā vo duḥkhasiddhaye .

parijñātastvanantāya sukhāyopaśamāya ca

||23||

miśrībhūtamivānena dehenopahatātmanā .

vyaktīkṛtya svamātmānaṃ svasthā bhavata mā ciram

||24||

dehenāsya na saṃbandho manāgevāmalātmanaḥ .

hemnaḥ paṅkalaveneva tadgatasyāpi mānavāḥ

||25||

pṛthagātmā pṛthagdehī jalapadmalavopamau .

ūrdhvabāhurviraumyeṣa na ca kaścicchṛṇoti me

||26||

jaḍadharmi mano yāvadgartakacchapavatsthitam .

bhogamārgavadāmūḍhaṃ vismṛtātmavicāraṇam

||27||

tāvatsaṃsāratimiraṃ sendunāpi savahninā .

arkadvādaśakenāpi manāgapi na bhidyate

||28||

saṃprabuddhe hi manasi svāṃ vivecayati sthitim .

naiśamarkodaya iva tamo hārdaṃ palāyate

||29||

nityamuttamabodhāya yogaśayyāgataṃ manaḥ .

bodhayedbhavabhedāya bhavo hyatyantaduḥkhadaḥ

||30||

yathā rajobhirgaganaṃ yathā kamalamambubhiḥ .

na lipyate hi saṃśliṣṭairdehairātmā tathaiva ca

||31||

kardamādi yathā hemnā śliṣṭimeti pṛthaksthitam .

nāntaḥpariṇatiṃ yāti jaḍo dehastathātmanā

||32||

sukhaduḥkhānubhāvitvamātmanītyavabudhyate .

asatyameva gagane bindutāmlānate yathā

||33||

sukhaduḥkhe na dehasya sarvātītasya nātmanaḥ .

ete hyajñānakasyaiva tasminnaṣṭe na kasyacit

||34||

na kasyacitsukhaṃ kiṃcidduḥkhaṃ ca naca kasyacit .

sarvamātmamayaṃ śāntamanantaṃ paśya rāghava

||35||

imā yāḥ paridṛśyante vitatāḥ sṛṣṭidṛṣṭayaḥ .

payasīva taraṅgāste picchaṃ vyomnīva cātmani

||36||

yathā maṇirdadātyātmacchāyāḥ svayamakāraṇam .

tejomayīstathaivāyamātmā sṛṣṭīḥ prayacchati

||37||

ātmā jagacca sumate naikaṃ na dvaitamapyasat .

ābhāsamātramevedamitthaṃ saṃprati jṛmbhate

||38||

samastaṃ khalvidaṃ brahma sarvamātmaivamātatam .

ahamanyadidaṃ cānyaditi bhrāntiṃ tyajānagha

||39||

tate brahmaghane nitye saṃbhavanti na kalpanāḥ .

vicchittayaḥ payorāśau yathā rāma na sanmayāḥ

||40||

ekasminneva sarvasminparamātmani vastuni .

dvitīyā kalpanā nāsti vahnau himakaṇā yathā

||41||

bhāvayannātmanātmānaṃ cidrūpeṇaiva cinmayam .

ṛjūjjvalamaye hyātmā svayamātmani jṛmbhate

||42||

na śokosti na mohosti na janmāsti na janmavān .

yadastīha tadevāsti vijvaro bhava rāghava

||43||

nirdvandvo nityasattvastho niryogakṣema ātmavān .

advitīyo viśokātmā vijvaro bhava rāghava

||44||

samaḥ svasthaḥ sthiramatiḥ śāntaśokamanā muniḥ .

maunī varamaṇisvaccho vijvaro bhava rāghava

||45||

viviktaḥ śāntasaṃkalpo dhīradhīrvijitāśayaḥ .

yathāprāptānuvartī ca vijvaro bhava rāghava

||46||

vītarāgo nirāyāso vimalo vītakalmaṣaḥ .

nādātā na parityāgī vijvaro bhava rāghava

||47||

viśvātītapadaṃ prāptaḥ prāptaprāptavyapūritaḥ .

pūrṇārṇavavadakṣubdho vijvaro bhava rāghava

||48||

vikalpajālanirmukto māyāñjanavivarjitaḥ .

ātmanātmani tṛptātmā vijvaro bhava rāghava

||49||

anantāpāraparyantavapurātmavidāṃvara .

dharādharaśirodhīro vijvaro bhava rāghava

||50||

yathāprāptānubhavanātsarvatrānabhivāñchanāt .

tyāgādānaparityāgādvijvaro bhava rāghava

||51||

ātmanyevātmanaudāryaṃ bhaja pūrṇaṃ ivārṇavaḥ .

ātmanyevātmanāhlādaṃ bhaja pūrṇandubimbavat

||52||

viśvaprapañcaracaneyamasatyarūpā

nāsatyarūpamanudhāvati rāma tajjñaḥ .

tajjño'si śāntakalano'si nirāmayo'si

nityodito'si bhava sundara śāntaśokaḥ

||53||

ekātapatramavanau guruṇopadiṣṭaṃ

samyaksupālaya ciraṃ samayeha dṛṣṭyā .

rājyaṃ samastaguṇarañjitarājaloka-

stvāśo na yuktaiha karmasu nāpi rāgaḥ

||54||

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye mokṣopāyeṣu upaśamaprakaraṇe praśamopadeśo nāma pañcamaḥ sargaḥ .. 5 ..