Traditionally attributed to Vālmīki; dialogue of Vasiṣṭha and Rāma
śrīvasiṣṭha uvāca .
idamuttamasiddhāntasundaraṃ sundarākṛte .
upaśāntiprakaraṇaṃ śrṛṇuṣvāvahito hitam
||1||dīrghasaṃsāramāyeyaṃ rāma rājasatāmasaiḥ .
dhāryate jantubhirnityaṃ sustambhairiva maṇḍapaḥ
||2||sattvasyajātibhirdhīraistvādṛśairguṇabṛṃhitaiḥ .
helayā tyajyate pakvā māyeyaṃ tvagivoragaiḥ
||3||ye sattvajātayaḥ prājñāstathā rājasasāttvikāḥ .
vicārayanti te sādho jagatpūrvaparamparām
||4||śāstrasajjanasatkāryasaṅgenopahatainasām .
sārāvalokinī buddhirjāyate dīpikopamā
||5||svayameva vicāreṇa vicāryātmānamātmanā .
yāvannādhigataṃ jñeyaṃ na tāvadadhigamyate
||6||prajñāvatāṃ nayavatāṃ dhīrāṇāṃ kulaśālinām .
jātyā rājasasattvānāṃ mukhyastvaṃ raghunandana
||7||svayamālokaya prājña saṃsārārambhadṛṣṭiṣu .
kiṃ satyaṃ kimasatyaṃ vā bhava satyaparāyaṇaḥ
||8||ādāvante ca yannāsti kīdṛśī tasya satyatā .
ādāvante ca yannityaṃ tatsatyaṃ nāma netarat
||9||ādyantāsanmaye yasya vastunyāsajjate manaḥ .
tasya mugdhapaśorjantorvivekaḥ kena janyate
||10||jāyate mana eveha mana eva vivardhate .
samyagdarśanadṛṣṭyā tu mana eva hi mucyate
||11||śrīrāma uvāca .
jñātametanmayā brahmanyathāsminbhuvanatraye .
mana eva hi saṃsārijarāmaraṇabhājanam
||12||yastasyottaraṇopāyastanme brūhi suniścitam .
hārdaṃ tamastvayārkeṇa rāghavāṇāṃ vināśyate
||13||śrīvasiṣṭha uvāca .
pūrvaṃ rāghava śāstreṇa vairāgyeṇa pareṇa ca .
tathā sajjanasaṅgena nīyatāṃ puṇyatāṃ manaḥ
||14||saujanyopahitaṃ ceto yadā vairāgyamāgatam .
tadānugamyā guravo vijñānaguravo'pi ye
||11||tatastasyopadiṣṭena kṛtvā dhyānārcanādikam .
krameṇa padamāpnoti tadyatparamapāvanam
||16||vicāreṇāvadātena paśyatyātmānamātmanā .
indunā śītalenāntarviśvaṃ khamiva tejasā
||17||tāvadbhavamahāmbhodhau janastṛṇavaduhyate .
vicārataṭaviśrāntimeti yāvanna cetasā
||18||vicāreṇa parijñātavastuno'sya janasya dhīḥ .
sarvānadhaḥkarotyādhīnsaumyāmbha iva vālukāḥ
||19||idaṃ rukmamidaṃ bhasma parijñātamiti sphuṭam .
na yathā hemakārasya hemajñānātmanastathā
||20||akṣayo'yaṃ manāgātmā svātmanyavagate ciram .
bhavatīti narasyeha mohasyāvasaraḥ kutaḥ
||21||aparijñātasāre hi mano'ntaryadi muhyate .
jñātasāre tvasaṃdigdhamasatī kila mūḍhatā
||22||he janā aparijñāta ātmā vo duḥkhasiddhaye .
parijñātastvanantāya sukhāyopaśamāya ca
||23||miśrībhūtamivānena dehenopahatātmanā .
vyaktīkṛtya svamātmānaṃ svasthā bhavata mā ciram
||24||dehenāsya na saṃbandho manāgevāmalātmanaḥ .
hemnaḥ paṅkalaveneva tadgatasyāpi mānavāḥ
||25||pṛthagātmā pṛthagdehī jalapadmalavopamau .
ūrdhvabāhurviraumyeṣa na ca kaścicchṛṇoti me
||26||jaḍadharmi mano yāvadgartakacchapavatsthitam .
bhogamārgavadāmūḍhaṃ vismṛtātmavicāraṇam
||27||tāvatsaṃsāratimiraṃ sendunāpi savahninā .
arkadvādaśakenāpi manāgapi na bhidyate
||28||saṃprabuddhe hi manasi svāṃ vivecayati sthitim .
naiśamarkodaya iva tamo hārdaṃ palāyate
||29||nityamuttamabodhāya yogaśayyāgataṃ manaḥ .
bodhayedbhavabhedāya bhavo hyatyantaduḥkhadaḥ
||30||yathā rajobhirgaganaṃ yathā kamalamambubhiḥ .
na lipyate hi saṃśliṣṭairdehairātmā tathaiva ca
||31||kardamādi yathā hemnā śliṣṭimeti pṛthaksthitam .
nāntaḥpariṇatiṃ yāti jaḍo dehastathātmanā
||32||sukhaduḥkhānubhāvitvamātmanītyavabudhyate .
asatyameva gagane bindutāmlānate yathā
||33||sukhaduḥkhe na dehasya sarvātītasya nātmanaḥ .
ete hyajñānakasyaiva tasminnaṣṭe na kasyacit
||34||na kasyacitsukhaṃ kiṃcidduḥkhaṃ ca naca kasyacit .
sarvamātmamayaṃ śāntamanantaṃ paśya rāghava
||35||imā yāḥ paridṛśyante vitatāḥ sṛṣṭidṛṣṭayaḥ .
payasīva taraṅgāste picchaṃ vyomnīva cātmani
||36||yathā maṇirdadātyātmacchāyāḥ svayamakāraṇam .
tejomayīstathaivāyamātmā sṛṣṭīḥ prayacchati
||37||ātmā jagacca sumate naikaṃ na dvaitamapyasat .
ābhāsamātramevedamitthaṃ saṃprati jṛmbhate
||38||samastaṃ khalvidaṃ brahma sarvamātmaivamātatam .
ahamanyadidaṃ cānyaditi bhrāntiṃ tyajānagha
||39||tate brahmaghane nitye saṃbhavanti na kalpanāḥ .
vicchittayaḥ payorāśau yathā rāma na sanmayāḥ
||40||ekasminneva sarvasminparamātmani vastuni .
dvitīyā kalpanā nāsti vahnau himakaṇā yathā
||41||bhāvayannātmanātmānaṃ cidrūpeṇaiva cinmayam .
ṛjūjjvalamaye hyātmā svayamātmani jṛmbhate
||42||na śokosti na mohosti na janmāsti na janmavān .
yadastīha tadevāsti vijvaro bhava rāghava
||43||nirdvandvo nityasattvastho niryogakṣema ātmavān .
advitīyo viśokātmā vijvaro bhava rāghava
||44||samaḥ svasthaḥ sthiramatiḥ śāntaśokamanā muniḥ .
maunī varamaṇisvaccho vijvaro bhava rāghava
||45||viviktaḥ śāntasaṃkalpo dhīradhīrvijitāśayaḥ .
yathāprāptānuvartī ca vijvaro bhava rāghava
||46||vītarāgo nirāyāso vimalo vītakalmaṣaḥ .
nādātā na parityāgī vijvaro bhava rāghava
||47||viśvātītapadaṃ prāptaḥ prāptaprāptavyapūritaḥ .
pūrṇārṇavavadakṣubdho vijvaro bhava rāghava
||48||vikalpajālanirmukto māyāñjanavivarjitaḥ .
ātmanātmani tṛptātmā vijvaro bhava rāghava
||49||anantāpāraparyantavapurātmavidāṃvara .
dharādharaśirodhīro vijvaro bhava rāghava
||50||yathāprāptānubhavanātsarvatrānabhivāñchanāt .
tyāgādānaparityāgādvijvaro bhava rāghava
||51||ātmanyevātmanaudāryaṃ bhaja pūrṇaṃ ivārṇavaḥ .
ātmanyevātmanāhlādaṃ bhaja pūrṇandubimbavat
||52||viśvaprapañcaracaneyamasatyarūpā
nāsatyarūpamanudhāvati rāma tajjñaḥ .
tajjño'si śāntakalano'si nirāmayo'si
nityodito'si bhava sundara śāntaśokaḥ
||53||ekātapatramavanau guruṇopadiṣṭaṃ
samyaksupālaya ciraṃ samayeha dṛṣṭyā .
rājyaṃ samastaguṇarañjitarājaloka-
stvāśo na yuktaiha karmasu nāpi rāgaḥ
||54||ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye mokṣopāyeṣu upaśamaprakaraṇe praśamopadeśo nāma pañcamaḥ sargaḥ .. 5 ..