मुख्यं गम्यताम्

Try searching

Quick links

Crawlable search page

Yoga Vāsiṣṭham — Nirvāṇaprakaraṇam — Pūrvārdham — Sarga 82

3
Yoga Vāsiṣṭham · Nirvāṇaprakaraṇam — Pūrvārdham · 82

Traditionally attributed to Vālmīki; dialogue of Vasiṣṭha and Rāma

śrīvasiṣṭha uvāca .

aṇutāṃ sthūlatāṃ vāpi yathā gacchati yoginām .

deho nāma tathā samyagvakṣyamāṇamidaṃ śrṛṇu

||1||

hṛdyabjacakrakośordhvaṃ prasphuratyānalaḥ kaṇaḥ .

hemabhramaravatsāṃdhyavidyullava ivāmbude

||2||

sa pravardhanasaṃvittyā vātyayevāśu vardhate .

saṃvidrūpatayā nūnamarkavadyāti codayam

||3||

saṃdhyābhraprathamārkābho vṛddhimabhyāgataḥ kṣaṇāt .

gālayatyakhilaṃ sāṅgaṃ dehaṃ hema yathānalaḥ

||4||

jalasparśāsaho yuktyā galayetprapadādapi .

bāhya evānalaḥ sparśātsvānte vastuviśeṣataḥ

||5||

sa śarīradvayaṃ paścādvidhūya kvāpi līyate .

vikṣobhitena prāṇena nīhāro vātyayā yathā

||6||

ādhāranāḍīnirhīnā vyomasthaivāvaśiṣyate .

śaktiḥ kuṇḍalinī vahnerdhūmalekheva nirgatā

||7||

kroḍīkṛtamanobuddhimayajīvādyahaṃkṛtiḥ .

antaḥsphuraccamatkārā dhūmalekheva nāgarī

||8||

vise śaile tṛṇe bhittāvupale divi bhūtale .

sā yathā yojyate yatra tena niryātyalaṃ tathā

||9||

saṃvittiḥ saiva yātyaṅga rasādyantaṃ yathākramam .

rasenāpūrṇatāmeti tantrībhāra ivāmbunā

||10||

rasāpūrṇā yamākāraṃ bhāvayatyāśu tattathā .

dhatte citrakṛto buddhau rekhā rāma yathā kṛtim

||11||

dṛḍhabhāvavaśādantarasthīnyāpnoti sā tataḥ .

mātṛgarbhaniṣaṇṇeṣu susūkṣmevāṅkurasthitiḥ

||12||

yathābhimatamākāraṃ pramāṇaṃ vetti rāghava .

jīvaśaktiravāpnoti sumervādi tṛṇādi ca

||13||

śrutaṃ tvayā yogasādhyamaṇimādyarthasādhanam .

jñānasādhyamidānīṃ tvaṃ śrṛṇu śravaṇabhūṣaṇam

||14||

ekaṃ cinmātramastīha śuddhaṃ saumyamalakṣitam .

sūkṣmātsūkṣmataraṃ śāntaṃ na jaganna jagatkriyā

||15||

taccinotyātmanātmānaṃ saṃkalponmukhatāṃ gatam .

yadā tadā jīva iti proktamāvilatāṃ gatam

||16||

asatyameva saṃkalpabhrameṇedaṃ śarīrakam .

jīvaḥ paśyati mūḍhātmā bālo yakṣamivoddhatam

||17||

yadā tu jñānadīpena samyagāloka āgataḥ .

saṃkalpamoho jīvasya kṣīyate śaradabhravat

||18||

śāntimāyāti deho'yaṃ sarvasaṃkalpasaṃkṣayāt .

tadā rāghava niḥśeṣaṃ dīpastailakṣaye yathā

||19||

nidrāvyapagame janturyathā svapnaṃ na paśyati .

jīvo hi bhāvite satye tathā dehaṃ na paśyati

||20||

atattve tattvabhāvena jīvo dehāvṛtaḥ sthitaḥ .

nirdeho bhavati śrīmān sukhī tattvaikabhāvanāt

||21||

anātmani śarīrādāvātmabhāvanamaṅga yat .

sūryādyālokadurbhedaṃ hārdaṃ taddāruṇaṃ tamaḥ

||22||

ātmanyevātmabhāvena sarvavyāpi nirañjanam .

cinmātramamalo'smīti jñānādityena naśyati

||23||

anye ca viditātmāno bhāvayanti yathaiva yat .

tattathaivāśu paśyanti dṛḍhabhāvanayā tayā

||24||

dṛḍhabhāvānusaṃdhānādvimūḍhā api rāghava .

viṣaṃ nayantyamṛtatāmamṛtaṃ viṣatāmapi

||25||

evaṃ yathā yadeveha bhāvyate dṛḍhabhāvanāt .

bhūyate hi tadevāśu tadityālokitaṃ muhuḥ

||26||

satyabhāvanadṛṣṭo'yaṃ deho deho bhavatyalam .

dṛṣṭastvasatyabhāvena vyomatāṃ yāti dehakaḥ

||27||

aṇimādipadaprāptau jñānayuktiriti śrutā .

bhavatā sādhunā rāma yuktimanyāmimāṃ śrṛṇu

||28||

recakābhyāsayogena jīvaḥ kuṇḍalinīgṛhāt .

uddhṛtya yojyate yāvadāmodaḥ pavanādiva

||29||

tyajyate virataspando deho'yaṃ kāṣṭhaloṣṭavat .

dehe'pi jīve'pi matāvāsecaka ivādaraḥ

||30||

sthāvare jaṃgame vāpi yathābhimatayecchayā .

bhoktuṃ tatsaṃpadaṃ samyagjīvo'ntarviniveśyate

||31||

iti siddhiśriyaṃ bhuktvā sthitaṃ cettadvapuḥ punaḥ .

praviśyate svamanyadvā yadyattāta virocate

||32||

dehādayastathā bimbānvyāptavatyākhilānatha .

saṃvidā jagadāpūrya saṃpūrṇa sthīyate'thavā

||33||

jñātvā sadābhyuditamujjhitadoṣamīśo

yadyadyathā samabhivāñchati citprakāśaḥ .

prāpnoti tattadacireṇa tathaiva rāma

samyakpadaṃ viduranāvaraṇatvameva

||34||

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmī0 de0 mo0 nirvāṇaprakaraṇe pū0 cū0 aṇimādilābhayogopadeśo nāma dvyaśītitamaḥ sargaḥ ..82..