मुख्यं गम्यताम्

Try searching

Quick links

Crawlable search page

Yoga Vāsiṣṭham — Nirvāṇaprakaraṇam — Pūrvārdham — Sarga 105

3
Yoga Vāsiṣṭham · Nirvāṇaprakaraṇam — Pūrvārdham · 105

Traditionally attributed to Vālmīki; dialogue of Vasiṣṭha and Rāma

śikhidhvaja uvāca .

evaṃ sthite mahābhāga kathamudvegamīdṛśam .

labdhavānasi devo'pi vada vedyavidāṃ vara

||1||

kumbha uvāca .

śrṛṇu kāryamidaṃ cittaṃ madīyaṃ vasudhādhipa .

kathayāmi tavāśeṣaṃ sarge yadvṛttamadya me

||2||

suhṛdyāveditaṃ duḥkhaṃ paramāyāti tānavam .

ghanaṃ jaḍaṃ kṛṣṇamapi muktavṛṣṭirivāmbudaḥ

||3||

suhṛdā pṛcchatā sādhu ceto yāti prasannatām .

svacchatopagatenāśu katakena jalaṃ yathā

||4||

ahaṃ tāvadito yāto bhavate puṣpamañjarīm .

dattvā gaganamullaṅghya saṃprāptaśca triviṣṭapam

||5||

tataḥ pitrā mahendrasya sabhāsthāne yathākramam .

sthitvotthāya tathotthānakāle pitrā vivarjitaḥ

||6||

ihāgantumahaṃ tyaktvā svargaṃ saṃprāptavānnabhaḥ .

divākarahayaiḥ sārdhaṃ vahāmyanilavartmani

||7||

athaikatra gato bhānurekenānyena vartmanā .

āgacchāmyahamākāśaṃ sāgarāpatitākṛtiḥ

||8||

athāgre vāripūrṇānāṃ meghānāṃ madhyavartmanā .

apaśyaṃ munimāyāntamahaṃ durvāsasaṃ javāt

||9||

payodharapaṭacchannaṃ vidyudvalayabhū'ṣitam .

abhisārikayā tulyaṃ dhārādhautāṅgacandanam

||10||

sthitāṃ sutarusucchāyāmāpagāṃ vasudhātale .

vegenābhisarantaṃ tāṃ tapolakṣmīmiva priyām

||11||

tasya kṛtvā namaskāramuktaṃ khe vahatā mayā .

mune nīlābhravastrastvamabhisārikayā samaḥ

||12||

ityākarṇya mumocāsau mayi mānada śāpakam .

stanakeśavatī kāntā hāvabhāvavilāsinī

||13||

gacchānena duruktena rātrau yoṣā bhaviṣyasi .

iti śrutvā'śubhaṃ vākyamutthitaṃ jarjaradvijāt

||14||

vimṛśāmi manāgyāvattāvadantarhito muniḥ .

ityudvegamanāḥ sādho saṃprāpto'haṃ nabhastalāt

||15||

etatte kathitaṃ sarvaṃ saṃpanno'smi niśāṅganā .

ativāhyaṃ dinānteṣu strītvametanmayā katham

||16||

yoṣitstanavatī rātrau vaktavyaṃ kiṃ mayā pituḥ .

saṃsṛtau bhavitavyānāmaho nu viṣamā gatiḥ

||17||

ahamapyadya yaddaivādyūnāmāmiṣatāṃ gataḥ .

kaṣṭaṃ madapahāreṇa kalaho jāyate'dhunā

||18||

divi devakumārāṇāṃ kāmākuladhiyāmiha .

gurudevadvijātīnāṃ lajjāparavaśātmanā

||19||

kathamagre mayā samyagvastavyaṃ yāminīstriyā .

śrīvasiṣṭha uvāca .

ityuktvā kṣaṇamekaṃ sā tūṣṇīṃ sthitvā munisthitau

||20||

dhairyamāśritya kumbho'tra punarāha raghūdvaha .

kimajña iva śocāmi kiṃ mama kṣatamātmanaḥ

||21||

yathāgatamayaṃ deho matto'nyo'nubhaviṣyati .

śikhidhvaja uvāca .

paridevanayā ko'rtho devaputra tathaitayā

||22||

yadāyāti tadāyātu dehasyātmā na lipyate .

kānicidyāni duḥkhāni sukhāni vihitāni ca

||23||

tāni sarvāṇi dehasya dehino na tu kānicit .

yadi tvamapi kāryāṇāmakhedārho'pi khidyase

||24||

tadanyeṣāmupāyaḥ syātka ivāgamabhūṣaṇaḥ .

khede khedocitaṃ vācyamiti kiṃcittvamuktavān

||25||

idānīṃ samatāmetya tiṣṭhākhinno yathāsthitam .

śrīvasiṣṭha uvāca .

tāvevamādibhirvākyairanyonyāśvāsanaṃ svayam

||26||

kṛtvā sthitau vanasnigdhau suhṛdau khedinau mithaḥ .

athārko'pyasya kumbhasya strītvamutpādayanniva

||27||

jagāmāstaṃ jagaddīpo dīpaḥ snehakṣayādiva .

vyavahārabharaiḥ sārdhaṃ padmāḥ saṃkocamāyayuḥ

||28||

mārgāśca pathikaiḥ sārdhaṃ pānthastrīhṛdayāni ca .

dāśavadvihagānsarvānkurvadekatra saṃcitān

||29||

tārakāratnajālāḍhyaṃ bhuvane sāmyatāṃ yayau .

khaṃ hasadiva tārāḍhyaṃ vikāsikumudākaram

||30||

yayāvunnādacakrāhvabhramadbhramarapeṭakam .

suhṛdau tāvathotthāya saṃdhyāmudyanniśākarām

||31||

vandayitvā tathā kṛtvā japyaṃ gulmāntare sthitau .

tataḥ kumbhaḥ śanaistatra straiṇamabhyāharanvapuḥ

||32||

śikhidhvajaṃ puraḥsaṃsthaṃ provāca galadakṣaram .

patāmīva sphurāmīva dravāmīvāṅgayaṣṭibhiḥ

||33||

lajjayaiva ca te rājanmanye strītvaṃ vrajāmyaham .

paśyeme parivardhante rājanmama śiroruhāḥ

||34||

prasphurattārakāmālā dināntatimirā iva .

paśyemau mama jāyete pronmukhāvurasi stanau

||35||

korakāviva padminyā vasante gaganonmukhau .

āgulphameva lambāni saṃpadyante'mbarāṇi me

||36||

dehādeva sakhe paśya striyā iva śanaiḥ śanaiḥ .

bhūṣaṇānyuta ratnāni mālyāni vividhāni ca

||37||

paśyemānyaṅga jāyante svāṅgebhyo vṛkṣapuṣpavat .

paśyāyaṃ svayamevādya candrāṃśukaraśobhanaḥ

||38||

mūrdhni paṭṭāṃśuko jāto nīhāro'drāvivāṅga me .

sarvāṇi kāntāliṅgāni jātāni mama mānada

||39||

hā dhikkaṣṭaṃ viṣādo me kiṃ karomyaṅganāsmyaham .

hā dhikkaṣṭamaho sādho sthita evāhamaṅganā

||40||

saṃvidānubhavāmyantarnitambajaghane tvime .

vipine kumbha ityuktvā tūṣṇīṃ khinno babhūva ha

||41||

rājāpi ca tamālokya tathaivāsīdviṣaṇṇadhīḥ .

muhūrtamātreṇovāca śikhidhvaja idaṃ vacaḥ

||42||

kaṣṭaṃ so'yaṃ mahāsattvaḥ saṃpannā varavarṇinī .

sādho viditavedyastvaṃ jānāsi niyatergatim

||43||

avaśyabhāvinyarthe'sminmā khinnahṛdayo bhava .

āpatanti daśāstāstāḥ sudhiyāṃ dehamātrake

||44||

na cetasyadhiyāṃ tvetāścittaṃ yānti na dehakam .

kumbha uvāca .

evamastvanutiṣṭhāmi yāminīstrītvamātmanaḥ

||45||

na khedamanugacchāmi niyatiḥ kena laṅghyate .

iti nirṇīya tau khedaṃ taṃ nītvā tanutāmiva

||45||

ekatalpe niśāṃ tūṣṇīṃ nītavantau cireṇa tām .

atha prabhāte tatstraiṇaṃ vapurutsṛjya yauvanam

||47||

babhūva kumbhaḥ kumbhābhaḥ kucaprojjhitamūrtimān .

iti sā rājamahiṣī cūḍālā varavarṇinī

||48||

kumbhatvamāsthitā bhartuḥ paścātstrītvamupāgatā .

vijahāra vanānteṣu kumārīdharmiṇī niśi .

kumbharūpadharā cāhni bhartrā mitreṇa saṃyutā

||49||

kailāsamandaramahendrasumerusahya-

sānuṣvaviskhalitayogagamāgamā sā .

sākaṃ priyeṇa suhṛdā bhavatā yathecchaṃ

sragdāmahāravalitā vijahāra nārī

||50||

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de0 mo0 nirvāṇaprakaraṇe pū0 cū0 kumbhasya strītvalābho nāma pañcādhikaśatatamaḥ sargaḥ .. 105..