Traditionally attributed to Vālmīki; dialogue of Vasiṣṭha and Rāma
śikhidhvaja uvāca .
evaṃ sthite mahābhāga kathamudvegamīdṛśam .
labdhavānasi devo'pi vada vedyavidāṃ vara
||1||kumbha uvāca .
śrṛṇu kāryamidaṃ cittaṃ madīyaṃ vasudhādhipa .
kathayāmi tavāśeṣaṃ sarge yadvṛttamadya me
||2||suhṛdyāveditaṃ duḥkhaṃ paramāyāti tānavam .
ghanaṃ jaḍaṃ kṛṣṇamapi muktavṛṣṭirivāmbudaḥ
||3||suhṛdā pṛcchatā sādhu ceto yāti prasannatām .
svacchatopagatenāśu katakena jalaṃ yathā
||4||ahaṃ tāvadito yāto bhavate puṣpamañjarīm .
dattvā gaganamullaṅghya saṃprāptaśca triviṣṭapam
||5||tataḥ pitrā mahendrasya sabhāsthāne yathākramam .
sthitvotthāya tathotthānakāle pitrā vivarjitaḥ
||6||ihāgantumahaṃ tyaktvā svargaṃ saṃprāptavānnabhaḥ .
divākarahayaiḥ sārdhaṃ vahāmyanilavartmani
||7||athaikatra gato bhānurekenānyena vartmanā .
āgacchāmyahamākāśaṃ sāgarāpatitākṛtiḥ
||8||athāgre vāripūrṇānāṃ meghānāṃ madhyavartmanā .
apaśyaṃ munimāyāntamahaṃ durvāsasaṃ javāt
||9||payodharapaṭacchannaṃ vidyudvalayabhū'ṣitam .
abhisārikayā tulyaṃ dhārādhautāṅgacandanam
||10||sthitāṃ sutarusucchāyāmāpagāṃ vasudhātale .
vegenābhisarantaṃ tāṃ tapolakṣmīmiva priyām
||11||tasya kṛtvā namaskāramuktaṃ khe vahatā mayā .
mune nīlābhravastrastvamabhisārikayā samaḥ
||12||ityākarṇya mumocāsau mayi mānada śāpakam .
stanakeśavatī kāntā hāvabhāvavilāsinī
||13||gacchānena duruktena rātrau yoṣā bhaviṣyasi .
iti śrutvā'śubhaṃ vākyamutthitaṃ jarjaradvijāt
||14||vimṛśāmi manāgyāvattāvadantarhito muniḥ .
ityudvegamanāḥ sādho saṃprāpto'haṃ nabhastalāt
||15||etatte kathitaṃ sarvaṃ saṃpanno'smi niśāṅganā .
ativāhyaṃ dinānteṣu strītvametanmayā katham
||16||yoṣitstanavatī rātrau vaktavyaṃ kiṃ mayā pituḥ .
saṃsṛtau bhavitavyānāmaho nu viṣamā gatiḥ
||17||ahamapyadya yaddaivādyūnāmāmiṣatāṃ gataḥ .
kaṣṭaṃ madapahāreṇa kalaho jāyate'dhunā
||18||divi devakumārāṇāṃ kāmākuladhiyāmiha .
gurudevadvijātīnāṃ lajjāparavaśātmanā
||19||kathamagre mayā samyagvastavyaṃ yāminīstriyā .
śrīvasiṣṭha uvāca .
ityuktvā kṣaṇamekaṃ sā tūṣṇīṃ sthitvā munisthitau
||20||dhairyamāśritya kumbho'tra punarāha raghūdvaha .
kimajña iva śocāmi kiṃ mama kṣatamātmanaḥ
||21||yathāgatamayaṃ deho matto'nyo'nubhaviṣyati .
śikhidhvaja uvāca .
paridevanayā ko'rtho devaputra tathaitayā
||22||yadāyāti tadāyātu dehasyātmā na lipyate .
kānicidyāni duḥkhāni sukhāni vihitāni ca
||23||tāni sarvāṇi dehasya dehino na tu kānicit .
yadi tvamapi kāryāṇāmakhedārho'pi khidyase
||24||tadanyeṣāmupāyaḥ syātka ivāgamabhūṣaṇaḥ .
khede khedocitaṃ vācyamiti kiṃcittvamuktavān
||25||idānīṃ samatāmetya tiṣṭhākhinno yathāsthitam .
śrīvasiṣṭha uvāca .
tāvevamādibhirvākyairanyonyāśvāsanaṃ svayam
||26||kṛtvā sthitau vanasnigdhau suhṛdau khedinau mithaḥ .
athārko'pyasya kumbhasya strītvamutpādayanniva
||27||jagāmāstaṃ jagaddīpo dīpaḥ snehakṣayādiva .
vyavahārabharaiḥ sārdhaṃ padmāḥ saṃkocamāyayuḥ
||28||mārgāśca pathikaiḥ sārdhaṃ pānthastrīhṛdayāni ca .
dāśavadvihagānsarvānkurvadekatra saṃcitān
||29||tārakāratnajālāḍhyaṃ bhuvane sāmyatāṃ yayau .
khaṃ hasadiva tārāḍhyaṃ vikāsikumudākaram
||30||yayāvunnādacakrāhvabhramadbhramarapeṭakam .
suhṛdau tāvathotthāya saṃdhyāmudyanniśākarām
||31||vandayitvā tathā kṛtvā japyaṃ gulmāntare sthitau .
tataḥ kumbhaḥ śanaistatra straiṇamabhyāharanvapuḥ
||32||śikhidhvajaṃ puraḥsaṃsthaṃ provāca galadakṣaram .
patāmīva sphurāmīva dravāmīvāṅgayaṣṭibhiḥ
||33||lajjayaiva ca te rājanmanye strītvaṃ vrajāmyaham .
paśyeme parivardhante rājanmama śiroruhāḥ
||34||prasphurattārakāmālā dināntatimirā iva .
paśyemau mama jāyete pronmukhāvurasi stanau
||35||korakāviva padminyā vasante gaganonmukhau .
āgulphameva lambāni saṃpadyante'mbarāṇi me
||36||dehādeva sakhe paśya striyā iva śanaiḥ śanaiḥ .
bhūṣaṇānyuta ratnāni mālyāni vividhāni ca
||37||paśyemānyaṅga jāyante svāṅgebhyo vṛkṣapuṣpavat .
paśyāyaṃ svayamevādya candrāṃśukaraśobhanaḥ
||38||mūrdhni paṭṭāṃśuko jāto nīhāro'drāvivāṅga me .
sarvāṇi kāntāliṅgāni jātāni mama mānada
||39||hā dhikkaṣṭaṃ viṣādo me kiṃ karomyaṅganāsmyaham .
hā dhikkaṣṭamaho sādho sthita evāhamaṅganā
||40||saṃvidānubhavāmyantarnitambajaghane tvime .
vipine kumbha ityuktvā tūṣṇīṃ khinno babhūva ha
||41||rājāpi ca tamālokya tathaivāsīdviṣaṇṇadhīḥ .
muhūrtamātreṇovāca śikhidhvaja idaṃ vacaḥ
||42||kaṣṭaṃ so'yaṃ mahāsattvaḥ saṃpannā varavarṇinī .
sādho viditavedyastvaṃ jānāsi niyatergatim
||43||avaśyabhāvinyarthe'sminmā khinnahṛdayo bhava .
āpatanti daśāstāstāḥ sudhiyāṃ dehamātrake
||44||na cetasyadhiyāṃ tvetāścittaṃ yānti na dehakam .
kumbha uvāca .
evamastvanutiṣṭhāmi yāminīstrītvamātmanaḥ
||45||na khedamanugacchāmi niyatiḥ kena laṅghyate .
iti nirṇīya tau khedaṃ taṃ nītvā tanutāmiva
||45||ekatalpe niśāṃ tūṣṇīṃ nītavantau cireṇa tām .
atha prabhāte tatstraiṇaṃ vapurutsṛjya yauvanam
||47||babhūva kumbhaḥ kumbhābhaḥ kucaprojjhitamūrtimān .
iti sā rājamahiṣī cūḍālā varavarṇinī
||48||kumbhatvamāsthitā bhartuḥ paścātstrītvamupāgatā .
vijahāra vanānteṣu kumārīdharmiṇī niśi .
kumbharūpadharā cāhni bhartrā mitreṇa saṃyutā
||49||kailāsamandaramahendrasumerusahya-
sānuṣvaviskhalitayogagamāgamā sā .
sākaṃ priyeṇa suhṛdā bhavatā yathecchaṃ
sragdāmahāravalitā vijahāra nārī
||50||ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de0 mo0 nirvāṇaprakaraṇe pū0 cū0 kumbhasya strītvalābho nāma pañcādhikaśatatamaḥ sargaḥ .. 105..