Traditionally attributed to Vālmīki; dialogue of Vasiṣṭha and Rāma
śrīvasiṣṭha uvāca .
sarvātmani cidābhāse tadevāśvanubhūyate .
saṃvedyate yadevāntarasatyaṃ vastvavastu vā
||1||tadevābhyāsataḥ pūrvaṃ bāhyārthānubhavātmanā .
sphuratīva bahiṣṭvena svasvapno'tra nidarśanam
||2||cidrūpaṃ sarvametacca cidacchā gaganādapi .
ciccinoti cidevāto naitatkiṃcana kutracit
||3||na nāśo nāsti nānartho na janmamaraṇe na kham .
na śūnyatā na nānāsti sarvaṃ brahmaiva naiva ca
||4||nāśe jagadahaṃtvāderna kiṃcidapi naśyati .
asataḥ kila nāśo'pi svapnādeḥ kiṃ nu naśyati
||5||mithyāvabhāse saṃkalpanagare kaiva naṣṭatā .
tathā jagadahaṃtvādau nāśo nāsati vidyate
||6||kuto jagadupālambha iti cettadavastuni .
na nirṇayaḥ saṃbhavati khapuṣpāṇāṃ kimucyate
||7||nirṇaya eṣa evātra yadaśeṣamabhāvayan .
yathāsthitaṃ yadācāraṃ pāṣāṇa iva tiṣṭhasi
||8||jagatsaṃkalpamātrātma tatra te'rthayutaṃ kṣaṇāt .
śāmyatyaśeṣeṇetyeva nirṇayaḥ sargavibhrame
||9||sarge'nargala evāyaṃ brahmātmakatayākṣayaḥ .
anyathā tu na sargo'yamasti nāsti ca santi vā
||10||yeṣāṃ ca vidyate sargaḥ svapnapuṃsāmivāsatām .
sa sargaḥ puruṣāste ca mṛgatṛṣṇāmbuvīcivat
||11||asatāmeva sadbhāvamiva yeṣāmupeyuṣām .
na vayaṃ nirṇayaṃ vidmo vandhyāputragirāmiva
||12||paripūrṇārṇavaprakhyā kāpyapūrvaiva pūrṇatā .
tajjñānāṃ draṣṭṛdṛśyāṃśadṛṣṭau na hi patanti te
||13||acalā iva nirvātā dīpā iva samatviṣaḥ .
sācārā vā nirācārāstiṣṭhanti svasthameva te
||14||āpūrṇaikārṇavaprakhyā kāpyantaḥ pūrṇatoditā .
antaḥśītalatā jñaptirjñasyāpūrvaiva lakṣyate
||15||vāsanaiveha puruṣaḥ prekṣitā sā na vidyate .
tāṃ ca na prekṣate kaścittataḥ saṃsāra āgataḥ
||16||anālokanasiddhaṃ yattadālokānna vidyate .
kṛṣṇādyanupalambho'tra dṛṣṭāntaḥ spaṣṭaceṣṭitaḥ
||17||bhūtāni dehamāṃsādi taccāsadvibhramo jaḍaḥ .
buddhyahaṃkāracetāṃsi tanmayānyeva netarat
||18||bhūtādimayatāṃ tyaktvā buddhyahaṃkāracetasām .
atyantaṃ sthitirabhyeti yadi tanmuktatoditā
||19||cicchliṣṭā cetyaniṣṭhatvāttādṛśyevātra kāstitā .
tasmātkeva kutaḥ kutra vāsanā kiṃsvarūpiṇī
||20||yasya caiṣa bhramaḥ so'sanprekṣayāsanna lakṣyate .
mṛgatṛṣṇāmbuvattena saṃsāraḥ kasya kaḥ kutaḥ
||21||tadevaṃ tarhi tasya syāditi cittodayo hi yaḥ .
punaḥ sa eva saṃsāravibhramaḥ saṃpravartate
||22||tasmātsarvamanāśritya vyomavatsamupāsyatām .
apunaḥsmaraṇaṃ śreya iha vismaraṇaṃ param
||23||neha draṣṭā na bhoktāsti nā'stitā na ca nāstitā .
yathāsthitamidaṃ śāntamekaṃ spandi sadābdhivat
||24||sarvaṃ dṛśyaṃ jagadbrahma sadityavagate sphuṭam .
jalaśoṣādivodeti bimbabimbikṣaye śivam
||25||śāntatāvyavahāro vā rāgadveṣavivarjitaḥ .
viśrāntasya pare tattve dṛśyate samadarśinaḥ
||26||athavā śāntataivāsya nirvāṇasyāvaśiṣyate .
nirvāsanaḥ kila muniḥ kathaṃ vyavaharatvasau
||27||yāvattvasya na nirvāṇaṃ paripoṣamupāgatam .
tāvadvyavaharatyastarāgadveṣabhayodayaḥ
||28||vītarāgabhayakrodho nirvāṇaḥ śāntamānasaḥ .
śilevāpyaśilībhūto munistiṣṭhati nityaśaḥ
||29||kośe'sti padmabījasya yathā sarvābjinī tathā .
ananyā svapnavibhrāntirātmanyasti na bāhyatā
||30||bāhyatābhāvanādbāhyamātmaivātmatvabhāvanāt .
bhavatīdaṃ pare tattve bhāvanaṃ tattadeva hi
||31||yāntaḥ svapnādivibhrāntiḥ saiveyaṃ bāhyatoditā .
manāgapyanyatā nātra dvibhāṇḍapayasoriva
||32||sthairyāsthairye tathaivātra bhrāntimātramaye tate .
ādhārādheyate te dve yathā jalataraṅgate
||33||svapnādāvātmano'nyatvajñānādanyatvavedanam .
ananyatāvabodhe tu tadananyanna codayi
||34||kalanārahitaṃ śāntaṃ yadrūpaṃ paramātmanaḥ .
bhavatyasau tattadbhāvādatadbhāvānna tadbhavet
||35||svapnādijñānasaṃśāntau yadrūpaṃ śuddhamaiśvaram .
na tadasti na tannāsti na vāggocarameva tat
||36||ātyantikabhrāntilaye yukta evāvagacchati .
svarūpaṃ nopadeśasya viṣayo viduṣo hi tat
||37||śāntaṃ nirastabhayamānaviṣādalobha-
mohātmadehamananendriyacittajāḍyam .
tyaktvāhamakṣayamapāstasamastabhedaṃ
nirvāṇamekamajamāsitumeva yuktam
||38||ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de0 mo0 nirvāṇaprakaraṇe u0 nirvāṇayuktyupadeśavarṇanaṃ nāmaikatriṃśaḥ sargaḥ .. 31 ..