Traditionally attributed to Vālmīki; dialogue of Vasiṣṭha and Rāma
śrīrāma uvāca .
krameṇānena yenāptā jīvena sthitirātmanaḥ .
sa kathaṃ bhagavandehaṃ samādhatte'sthipañjaram
||1||śrīvasiṣṭha uvāca .
pūrvameva mayā proktaṃ rāma kiṃ nāvabudhyase .
pūvāparavicārārhā śemuṣī kva gatā tava
||2||yadidaṃ hi śarīrādi jagatsthāvarajaṅgamam .
ābhāsamātramevetadasatsvapnamivotthitam
||3||dīrghasvapno hyayaṃ rāma mithyaivānagha dṛśyate .
dvicandravibhramākāraṃ bhramāntarbhrāntaśailavat
||4||praśāntājñānanidrastu nūnaṃ galitabhāvanaḥ .
prabuddhacetāḥ saṃsārasvapnaṃ paśyanna paśyati
||5||svabhāvakalpito rāma jīvānāṃ sarvadaiva hi .
āmokṣapadasaṃprāpti saṃsāro'styātmano'ntare
||6||jīvasya taralaḥ kāya āvartaḥ payaso yathā .
yathā bīje'ṅkuraḥ sphāraḥ pallavaḥ svāṅkure yathā
||7||pallave ca yathā puṣpaṃ puṣpakośe phalaṃ yathā .
yataḥ sa kalpanārūpo deho'sti manaso'ntare
||8||bahurūpatayā rāma yato'styekatamaḥ sphuṭaḥ .
sa eva pratibhāso'sya manasaḥ kila jāyate
||9||sa evāśu bhavatyetanmṛtpiṇḍo ghaṭakopamaḥ .
ādisarge purā kāyaḥ pratibhāso'sya cottamaḥ
||10||yasmādeṣa vibhurbrahmā padmakośagṛhasthitaḥ .
tatsaṃkalpakrameṇaiva tataḥ sthitimupāgatā
||11||iyaṃ sṛṣṭiraparyantā māyeva ghanamāyayā .
śrīrāma uvāca .
jīvo manaḥpadaṃ prāpya vairiñcaṃ padamāgataḥ
||12||yathā brahmaṃstathā sarvaṃ vistareṇa vadāśu me .
śrīvasiṣṭha uvāca .
brāhme śrṛṇu mahābāho śarīragrahaṇe kramam
||13||nidarśanena tenaiva jāgatīṃ jñāsyasi sthitim .
dikkālādyanavacchinnamātmatattvaṃ svaśaktitaḥ
||14||līlayaiva yadādatte dikkālakalitaṃ vapuḥ .
tadaiva jīvaparyāyaṃ vāsanāveśatatparam
||15||manaḥ saṃpadyate lolaṃ kalanākalanonmukham .
kalayantī manaḥśaktirādau bhāvayati kṣaṇāt
||16||ākāśabhāvanāmacchāṃ śabdabījarasonmukhīm .
tatastāṃ ghanatāṃ yātaṃ ghanaspandakramānmanaḥ
||17||bhāvayatyanilaspandaṃ sparśabījarasonmukham .
tābhyāmākāśavātābhyāmadṛṣṭābhyāṃ manodṛśā
||18||śabdasparśasvarūpābhyāṃ saṃghātājjanyate'nalaḥ .
manastaddhanatāṃ prāpya tato bhāvayati kṣaṇāt
||19||prākāśyamamalālokamālokastena vardhate .
manastāvadguṇagataṃ rasatanmātravedanam
||20||kṣaṇārdhena tvapāṃ śaityaṃ jalasaṃvittato bhavet .
tatastādṛgguṇagataṃ mano bhāvayati kṣaṇāt
||21||svarūpaṃ gandhavatsthūlaṃ yenodeṣyati medinī .
athetthaṃbhūtatanmātraveṣṭitaṃ tanutāṃ jahat
||22||vapurvahnikaṇākāraṃ sphuritaṃ vyomni paśyati .
ahaṃkārakalāyuktaṃ buddhibījasamanvitam
||23||tatpuryaṣṭakamityuktaṃ bhūtahṛtpadmaṣaṭpadam .
tasmiṃstu tīvrasaṃvegādbhāvayadbhāsvaraṃ vapuḥ
||24||sthūlatāmeti pākena mano bilvaphalaṃ yathā .
mūṣāsthadrutahemābhaṃ sphuritaṃ vimalāmbare
||25||sanniveśamupādatte tattejaḥ svasvabhāvataḥ .
tasminsvasanniveśe ca tejaḥpuñjamaye punaḥ
||26||bhajate bhāvanāṃ sphārāṃ niścitāmātatāmbarām .
ūrdhvaṃ śiraḥpīṭhamayīmadhaḥpādamayīṃ tathā
||27||pārśvayorhastasaṃsthānāṃ madhye codaradharmiṇīm .
prakaṭāvayavo bālo jvālāmālāmalākṛtiḥ
||28||manorathavaśopāttavapustiṣṭhatyasāvatha .
evaṃ svavāsanāveśātkalitāṅgo manomuniḥ
||29||nayatyupacayaṃ dehaṃ svasvabhāvamṛturyathā .
kālena sphuṭatāmeti bhavatyamalavigrahaḥ
||30||buddhisattvabalotsāhavijñānaiśvaryasaṃsthitaḥ .
sa eva bhagavānbrahmā sarvalokapitāmahaḥ
||31||dravatkanakasaṃkāśaḥ paramākāśasaṃbhavaḥ .
yathāsau paramākāśe tiṣṭhatyapararūpavān
||32||janayatyātmano mohamātmasthaṃ cittalīlayā .
kadācitkevalaṃ vyoma paramaṃ pāravarjitam
||33||anādimadhyaparyantaṃ kadācidamalaṃ payaḥ .
kadācitkalpakālāgnijvālābhāsvaramaṇḍakam
||34||kadācitkānanaṃ kārṣṇyaṃ kālaṃ kamalakuḍmalam .
anyānyanyānyanekāni pratijanmāvadhiḥ prabhuḥ
||35||kalpayanpālayatyeṣa nānārūpāṇi helayā .
tatredaṃprathamatvena yadaiṣa brahmaṇaḥ padāt
||36||avatīrṇastadā'jñānāttathaiva sukhamasmṛtam .
garbhanidrāvyapagame vapuḥ paśyati bhāsvaram
||37||prāṇāpānapravāhāḍhyaṃ dravyairiva vinirmitam .
romakoṭibhirākīrṇaṃ dvātriṃśaddaśanānvitam
||38||tristhūṇaṃ pañcadaivatyamadhaścaraṇalāñchitam .
pañcabhāgaṃ navadvāraṃ tvaglepamasṛṇāṅgakam
||39||yuktamaṅguliviṃśatyā nakhaviṃśatilāñchitam .
dvibāhuṃ dvistanaṃ dvyakṣaṃ bahvakṣibhujameva ca
||40||nīḍaṃ cittavihaṅgasya nīḍaṃ manmathabhoginaḥ .
tṛṣṇāpiśācyā nilayaṃ jīvakesarikandaram
||41||abhimānagajālānaṃ mānasāmbhojaśobhitam .
athālocya vapurbrahmā kāntamātmīyamuttamam
||42||cintayāmāsa bhagavāṃstrikālāmaladarśanaḥ .
asminnākāśakuhare tate madhupalāñchite
||43||adṛṣṭapāraparyante prathamaṃ kimabhūditi .
iticintitavānbrahmāsadyojāto'malātmadṛk
||44||apaśyatsargavṛndāni samatītānyanekaśaḥ .
atha sasmāra sakalānsarvāndharmagaṇānkramāt
||45||vasantaḥ kusumānīva vedānādāya saṃstutān .
līlayā kalpayāmāsa citrasaṃkalpajāḥ prajāḥ
||46||nānācārasamācāraṃ gandharvanagare yathā .
tāsāṃ svargāpavargārthaṃ dharmakāmārthasiddhaye
||47||anantāni vicitrāṇi śāstrāṇi samakalpayat .
dṛṣṭirevamiyaṃ rāma sarge'sminsthitimāgatā .
viriñcirūpānmanasaḥ puṣpalakṣmīrmadhoriva
||48||vividhaviracanaiḥ kriyāvilāsaiḥ
kamalajarūpadhareṇa cetasaiva .
raghusuta parikalpanena nītā
sthitimatulāṃ jagatīha sargalakṣmīḥ
||49||ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vā0 mo0 sthitiprakaraṇe saṃsārāvataraṇapratipādanopadeśo nāma catuścatvāriṃśaḥ sargaḥ .. 44 ..