Traditionally attributed to Vālmīki; dialogue of Vasiṣṭha and Rāma
śrīvasiṣṭha uvāca .
atha hemamayākāśavistīrṇāyāṃ mahābhuvi .
sauhārdādeva siddhasya tasyedamahamuktavān
||1||tvayā na kevalaṃ tāvanmayāpi na vicāritam .
āvyāptirahitā nāma na saṃbhavati dehinām
||2||kasmānmayā tavodantaṃ vicāryāsau sthirīkṛtā .
na kuṭī vyomni tena tvamabhaviṣyaḥ sthirasthitiḥ
||3||uttiṣṭha siddhalokeṣu nivasāvo yathāsthitam .
svāspadasthitayaḥ saumyāḥ svātmasiddhau susādhanam
||4||iti nirṇīya tāvuccairutsṛtau tārakopamau .
samamekapuṭoḍḍīnau vyoma yantropalāviva
||5||praṇāmapūrvamanyonyamatha kṛtvā visarjanam .
gataḥ so'bhimataṃ deśamahaṃ cābhimataṃ gataḥ
||6||iti vṛttāntamakhilamuktavānasmi rāghava .
tavāścaryamayīṃ paśya saṃsṛtīnāṃ vicitratām
||7||śrīrāma uvāca .
bhagavaṃstava deho'sau pṛthivyāmaṇutāṃ gataḥ .
bhrāntaḥ kena śarīreṇa siddhalokāṃstato bhavān
||8||śrīvasiṣṭha uvāca .
ā smṛtaṃ śrṛṇu vṛttāntaṃ tato mama jagadgṛhe .
bhramataḥ siddhasenāsu lokapālapurīṣu ca
||9||ahamindrapuraṃ prāpto na kaścittatra dṛṣṭavān .
māmimaṃ deharahitamātivāhikadehinam
||10||aha kila tadā rāma saṃpanno gaganākṛtiḥ .
na cādhāro na cādheyaścidākāśamayātmakaḥ
||11||na grahītā na ca grāhyastvādṛśārthāvabodhinām .
na caiva deśakālānāṃ kvacidāvṛttikārakaḥ
||12||manomananamātrātmā pṛthvyādiparivarjitaḥ .
saṃkalpapuruṣākāraḥ padārthānāmarodhakaḥ
||13||aruddhaśca padārthaughaiḥ svayaṃ svānubhavonmukhaḥ .
vyavahartā tathābhūtairevaṃ puṃbhirmanomayaiḥ
||14||svapnānubhūtayo rāma dṛṣṭānto'trāvikhaṇḍitaḥ .
anubhūtyapalāpaṃ tu yaḥ kuryāttena te'stvalam
||15||yathā svapnacaro gehe vyavahartā na dṛśyate .
tathā tadā na dṛṣṭosmi purastho'pi nabhogataiḥ
||16||ahamanyānprapaśyāmi pārthivākārabhāsurān .
māmātivāhikātmānaṃ na kaścidapi paśyati
||17||śrīrāma uvāca .
na dṛśyate videhatvādbhavānvyomavapuryadi .
tatkathaṃ tena siddhena dṛṣṭo'si kanakāvanau
||18||śrīvasiṣṭha uvāca .
asmadādirjano nāma yathā saṃkalpakalpitān .
nāsaṃkalpitamāpnoti satyakāmavapuryataḥ
||19||vyavahāreṣu magnena laukikeṣvamalātmanā .
kṣaṇādvismaryate puṃsā ātivāhikamātmanaḥ
||20||mayā paśyatu māmeṣa iti saṃkalpitaṃ tadā .
tena māṃ dṛṣṭavāneṣa svasaṃkalpārthabhājanam
||21||jano jaraṭhabhedatvānna saṃkalpārthabhājanam .
sa eṣa jīrṇabhedatvātsatyakāmatvabhājanam
||22||dvayostu siddhayoḥ siddhaviruddhepsitayormithaḥ .
adhikaikāvadātātmā jayī puruṣayatnavān
||23||bhramataḥ siddhasenāsu lokapālapurīṣu me .
vismṛtā vyavahāraughaiḥ sātivāhikatātmanaḥ
||24||yadā tadāhamaparairvyavahartuṃ mahāmbare .
pravṛtto na ca māṃ kaścittatra paśyati cañcalam
||25||atyantamapyāraṭataḥ śabdo na śrūyate mama .
kenacitsuralokeṣu svapnapuṃsa ivānagha
||26||avaṣṭabdhaṃ pravṛttasya nānyāvaṣṭabdhaye mama .
saṃpadyate kiṃcidapi manomananadehinaḥ
||27||evaṃ vyomapiśāco'haṃ saṃpanno raghunandana .
mayānubhūtā kāpyeṣā devāgārapiśācatā
||28||śrīrāma uvāca .
piśācāḥ santilokesminkimākārāḥkimāspadāḥ . kiṃjātīyāḥ kimācārāḥ kīdṛśāḥ kīdṛśāśayāḥ ..
śrīvasiṣṭha uvāca .
piśācāḥ santi loke'sminyādṛśāstādṛśānśrṛṇu .
na sabhyo'sau na yo vakti prasaṅgāpatitaṃ vacaḥ
||30||piśācāḥ kecidākāśasadṛśāḥ sūkṣmadehakāḥ .
hastapādādisaṃyuktāḥ paśyanti tvamivākṛtim
||31||chāyayā bhayadāyinyā tvanyatra bhramarūpayā .
te cittākramaṇaṃ kṛtvā bodhayanti narāśayam
||32||ghnantyadanti pibantyāśu laghusattvabalaṃ janam .
balaṃ sattvamatho jīvānhiṃsantyākramya cittakam
||33||ākāśasadṛśāḥ kecitkecinnīhārasaṃnibhāḥ .
kecitsvapnanarākārāḥ sākārā api svātmakāḥ
||34||kecidabhradalaprakhyāḥ kecitpavanadehakāḥ .
kecidbhramātmakā eva sarve buddhimanomayāḥ
||35||grahītuṃ naiva yujyante grahītuṃ śaknuvanti no .
ākāśaśūnyavapuṣaḥ paśyantyākṛtimātmanaḥ
||36||śītātapādivihitaṃ sukhaṃ duḥkhaṃ vidanti ca .
pātumattumavaṣṭabdhumīhituṃ śaknuvanti no
||37||icchādveṣabhayakrodhalobhamohasamanvitāḥ .
mantrauṣadhatapodānadhairyadharmavaśīkṛtāḥ
||38||sattvāvaṣṭambhayantreṇa mantreṇārādhitena vā .
dṛśyante'pi ca gṛhyante kadācitkenacitkvacit
||39||devayonirhi sā tena keciddevopamādayaḥ .
kecinnarasamaśrīkāḥ kecinnāgasamanvayāḥ
||40||śvaśṛgālopamāḥ kecidgrāmajaṅgalavāsinaḥ .
kulyāvakararathyāsu vasanti nirayeṣu ca
||41||etadāspadameteṣāmityākārāḥ prakīrtitāḥ .
piśācā evamācārā janmaiṣāṃ śrūyatāmidam
||42||acetyacinmayaṃ brahma sarvaśaktisvabhāvataḥ .
yatsthitaṃ buddhamevāntaścetyaṃ saṃkalpayanniva
||43||taṃ jīvaṃ viddhi sa prauḍhastvahaṃkāra iti smṛtaḥ .
so'haṃkāraḥ smṛtaḥ puṣṭo mana ityuditātmabhiḥ
||44||sa eva kathyate brahmā sakalpākāśarūpavān .
asadevāsato bījaṃ jagato vigatākṛtiḥ
||45||evaṃ manaḥsthito brahmā sadeho'pyamalaṃ nabhaḥ .
tatsvapnapuruṣākāraḥ sannevāsadvapuḥ sadā
||46||pṛthvyādimūrtirahitastvātivāhikadehavān .
pṛthvyādayaḥ kila kutaḥ saṃkalpapuruṣasya khe
||47||bhavanmano yathākāśapuraṃ paśyati kalpitam .
tathā manovirañcitvaṃ paśyatyātmani kalpitam
||48||yadvetti kalpitaṃ tatsatpaśyatyanubhavatyapi .
yo yāvanmātrakastatsa kasmātkila na paśyati
||49||sa yatpaśyati tattādṛk śūnyātmā śūnyamambare .
brahma brahmaṇi vā brahmā tadidaṃ jagaducyate
||50||tathā saṃprati bhāso'sya cirakālaikabhāvanāt .
ghanībhūtaḥ sthitaḥ puṣṭaḥ sudīrghasvapnasundaraḥ
||51||ātivāhikadehasya tasya taccirabhāvanāt .
sargānubhavanaṃ bhūri brahmaṇo brahmarūpyapi
||52||gataṃ prakaṭatotkarṣādādhibhautikadehatām .
tenaiva sarga ityukto bhedasaṃtatibhāsuraḥ
||53||sa brahmā brahmamātrātmā brahmamātrātmanostayoḥ .
ajātayoreva sadā tadātmajagatordvayoḥ
||54||abhinnayoreva bhṛśaṃ śūnyatvāmbarayoriva .
aikātmyenaiva vasatoḥ pavanaspandayoriva
||55||vetti bhūtamayatvaṃ tanmithyaiva na tu vāstavam .
tathā yathā tvaṃ saṃkalpapuruṣasya sato'sataḥ
||56||tataḥ śarīradhātūnāṃ tena pṛthvyādikāḥ kṛtāḥ .
abhidhāḥ pañca citpuṣṭā jagadityeva tāḥ sthitāḥ
||57||yathā tvasatya evāyaṃ saṃkalpaḥ satya eva te .
tathāsāvātmasaṃkalpaṃ satyamevānubhūtavān
||58||sa svayaṃ cinmayākāśaḥ sa saṃkalpaścidambaram .
ataḥ svapno jagatsarvaṃ kṛtau nāśodbhavau sthitau
||59||yathaivaitanmanaḥ satyaṃ tadaṃśāḥ satyameva te .
tathaiva tatkṛtāścandrarudrārkendumarīcayaḥ
||60||evaṃ sthite jagajjālaṃ tanmanorājyamucyate .
tacca śūnyaṃ nirālambamākāśakacanaṃ citi
||61||yathā svapnapuraṃ vyoma saṃkalpādriryathā nabhaḥ .
tathā brahma jagaccaiva khamevācchamanākṛti
||62||evamābhāsamātrasya kacato'niśamavyayam .
sargādimadhyāntadṛśo mudhaivātroditāḥ sthitāḥ
||63||kiṃcidākāśakośasya tava vā mama vānagha .
jagato vāpi jāyeta kiṃ vā naśyati me vada
||64||tatkimarthamanarthāya nirarthakamapārthakāḥ .
kasmādabhyuditā brūhi rāgadveṣabhayādayaḥ
||65||vastuto'ṅga na sargādirna sargo nāpyasargatā .
vidyate sakṛdābhātamidamitthaṃ sadaiva tat
||66||āśūnye vipulābhoge svacchacijjalapūrite .
kalanāpaṅkakalile bhaviṣyati cidambare
||67||antarikṣākṣayakṣetre khātmano gaganātmikā .
tasmādbījādiyaṃ jātā bhūribhūtaśilāvaliḥ
||68||nāsti kiṃcidiha kṣetraṃ vyuptaṃ nāma na kiṃcana .
na bījamasti no jātaṃ kiṃcitsarvaṃ ca saṃsthitam
||69||yāḥ śilāvalayastatra puṣṭāstā vibudhādayaḥ .
yāstu varṇojjvalā etāḥ svāsthitā buddhabuddhayaḥ
||70||yāstvardhapakvāstā etā naranāgādijātayaḥ .
yāstvāśyānā rajonaṣṭāstāḥ kṛmisthāvarādayaḥ
||71||yāstu gurvyaḥ phalairhīnāḥ śūnyākārāḥ kṣayakṣatāḥ .
aśarīrāḥ śarīriṇyastāḥpiśācādikāḥ smṛtāḥ
||72||na hi saṃkalpituḥ svecchā kvacitparyanuyujyate .
tāstathecchā viriñcasya tathā nāma tathoditāḥ
||73||sarvā eva cidākāśarūpiṇyo bhūtajātayaḥ .
ātivāhikadehinyaḥ pṛthvyādirahitātmikāḥ
||74||tāścirābhyāsavaśatastvādhibhautikasaṃvidam .
prāptā dīrghānubhavanātsvapnajāgraddaśāmiva
||75||piśācādyāstathā ete tathābhūtādhibhautikāḥ .
tiṣṭhanti tuṣṭamanasaḥ svasaṃsāravihāriṇaḥ
||76||paśyanti kāścidanyonyaṃ grāmyā grāmyeyakāniva .
svapnaikalokavāstavyā ivaitā bhūtajātayaḥ
||77||kāścidvahunaraprāptasvapnanirmāṇalokavat .
nānyonyamapi paśyanti nānāsaṃsthānasaṃsthitāḥ
||78||sthitā yathaitā jagati piśācādyāḥ kujātayaḥ .
prāyastathaitāḥ kumbhāṇḍayakṣapretādayaḥ sthitāḥ
||79||yathā yatreha vai nimnā jalaṃ tatrāvatiṣṭhate .
tathā yatra piśācādyāstamastatrāvatiṣṭhate
||80||madhyāhnepi piśācaścedajire tiṣṭhati svayam .
tattasyāndhaṃ tamastatra saṃnidhānaṃ karotyalam
||81||na nihanti ca tadbhānurna cānyastatprapaśyati .
sa eva cānubhavati paśya māyāvijṛmbhitam
||82||agnerādityacandrādestaijasaṃ maṇḍalaṃ yathā .
piśācāderajanyātma tāmasaṃ maṇḍalaṃ tathā
||83||yāti tejasyanojastvaṃ tamasyojaḥpradhānatām .
ulūkavatpiśācādyā āścaryaṃ tatsvabhāvataḥ
||84||eṣā piśācājanitasya jātiḥ
proktā mayā te samayānapetā .
piśācatulyaḥ suralokapāla-
lokeṣu jāto'hamiti prasaṅgāt
||85||ityārṣe śrīvā0 vā0 de0 mokṣo0 ni0 u0 pā0 piśācavarṇanaprasaṅgena jagadbrahmaṇoraikyapratipādanaṃ nāma caturnavatitamaḥ sargaḥ .. 94 ..