Traditionally attributed to Vālmīki; dialogue of Vasiṣṭha and Rāma
śrīrāma uvāca .
samyagjñānavilāsena vāsanāvilayodaye .
jīvanmuktapade brahmannūnaṃ viśrāntavānaham
||1||prāṇaspandanirodhena vāsanāvilayodaye .
jīvanmuktapade brahmanvada viśramyate katham
||2||śrīvasiṣṭha uvāca .
saṃsārottaraṇe yuktiryogaśabdena kathyate .
tāṃ viddhi dviprakārāṃ tvaṃ cittopaśamadharmiṇīm
||3||ātmajñānaṃ prakāro'syā ekaḥ prakaṭito bhuvi .
dvitīyaḥ prāṇasaṃrodhaḥ śrṛṇu yo'yaṃ mayocyate
||4||śrīrāma uvāca .
sulabhatvādaduḥkhatvātkataraḥ śobhano'nayoḥ .
yenāvagatamātreṇa bhūyaḥ kṣobho na bādhate
||5||śrīvasiṣṭha uvāca .
prakārau dvāvapi proktau yogaśabdena yadyapi .
tathāpi rūḍhimāyātaḥ prāṇayuktāvasau bhṛśam
||6||eko yogastathā jñānaṃ saṃsārottaraṇakrame .
samāvupāyo dvāveva proktāvekaphalapradau
||7||asādhyaḥ kasyacidyogaḥ kasyacijjñānaniścayaḥ .
mama tvabhimataḥ sādho susādhyo jñānaniścayaḥ
||8||ajñānaṃ punarajñātaṃ svapneṣvapi na tadbhavet .
jñānaṃ sarvāsvavasthāsu nityameva pravartate
||9||dhāraṇāsanadeśādisādhyatvena susādhyatām .
nāyāti yogo hyathavā vikalpo naiva śobhanaḥ
||10||dvāveva kila śāstroktau jñānayogau raghūdvaha .
tatroktaṃ bhavate jñānamantasthaṃ jñeyanirmalam
||11||prāṇāpānatayā rūḍho dṛḍhadehaguhāśayaḥ .
anantasiddhidaḥ sādho yogo'yaṃ buddhidaḥ śrṛṇu
||12||mukhānilasphuraṇanirodhasaṃbhava-
sthitiṃ gato nṛpasuta cetasā'kṣaye .
samāhitasthitiriha yogayuktitaḥ
pare pade pragalitagīrnivatsyasi
||13||ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye deva0 mokṣopāyeṣu nirvāṇaprakaraṇe pū0 jñānavicārayogopadeśo nāma trayodaśaḥ sargaḥ .. 13 ..