Traditionally attributed to Vālmīki; dialogue of Vasiṣṭha and Rāma
śrīvasiṣṭha uvāca .
svapauruṣeṇa svadhiyā satsaṃgamavikāsayā .
yadi nā nīyate jñatvaṃ tadupāyo'sti netaraḥ
||1||svaṃ kalpitaṃ kalpitaṃ ca pratikalpanayā svayā .
tadevānyatvamādatte viṣatvamamṛtaṃ yathā
||2||kalpanā cākalpanāntā muktatā yadakalpanam .
etacca bhogasaṃtyāgapūrvaṃ sidhyati nānyathā
||3||vacasā manasā cāntaḥ śabdārthāvavibhāvayan .
ya āste vardhate tasya kalpanopaśamaḥ śanaiḥ
||4||varjayitvāhamityeva nāvidyāstītarātmikā .
śānte tvabhāvanādasminnānyo mokṣo'sti kaścana
||5||ahaṃbhāvamathādehaṃ kiṃcicchrayasi naśyasi .
jagadādirucistasmiṃstyakte śāmyasi sidhyasi
||6||acetanādidaṃ sarvaṃ sadevāsadiva sthitam .
śāntaṃ yasyopalasyeva namastasmai mahātmane
||7||acetanādidaṃ sarvamupalasyeva śāmyati .
śūnyākhyātaḥ parālīnacittasya cittvabhāvanāt
||8||idamastvathavā māstu cetitaṃ duḥkhavṛddhaye .
acetitaṃ sukhāyāntaracetanamacetanāt
||9||dvau vyādhī dehino ghorāvayaṃ lokastathā paraḥ .
yābhyāṃ ghorāṇi duḥkhāni bhuṅkte sarvairhi pīḍitaḥ
||10||ihaloke yatante jñā vyādhau bhogairdurauṣadhaiḥ .
ājīvitaṃ yathāśakti cikitsā nāparāmaye
||11||paralokamahāvyādhau prayatante cikitsanam .
śamasatsaṅgabodhākhyairamṛtaiḥ puruṣottamāḥ
||12||paralokacikitsāyāṃ sāvadhānā bhavanti ye .
mokṣamārgamahecchāyāṃ śamaśaktyā jayanti te
||13||ihaiva narakavyādheścikitsāṃ na karoti yaḥ .
gatvā nirauṣadhaṃ sthānaṃ sarujaḥ kiṃ kariṣyati
||14||ihalokacikitsābhirjīvitaṃ yātu mā kṣayam .
ātmajñānauṣadhairajñāḥ paralokaścikitsyatām
||15||āyurvāyucalatpatralavāmbukaṇabhaṅguram .
paralokamahāvyādhiryatnenāśu cikitsyatām
||16||paralokamahāvyādhau yatnenāśu cikitsite .
ihalokamayo vyādhiḥ svayamāśūpaśāmyati
||17||saṃvinmātraṃ vidurjantuṃ tasya prasaraṇaṃ jagat .
paramāṇūdare'pyasti tacchailaśatavistaram
||18||yatsaṃvidaḥ prasaraṇaṃ rūpālokamanāṃsi tat .
vyomanyevānubhūyante nātaḥ satyo jagadbhramaḥ
||19||pralayeṣvapi dṛṣṭeṣu jagaddṛśyākhyavibhramaḥ .
na naśyati na jāyeta bhrāntimātraikarūpiṇaḥ
||20||bhogapaṅkārṇave magna ātmā nottāryate yadi .
svapauruṣacamatkṛtyā tadupāyo'sti netaraḥ
||21||ajitātmā jano mūḍho rūḍho bhogaikakardame .
āpadāṃ pātratāmeti payasāmiva sāgaraḥ
||22||jīvitasya yathā bālyaṃ dṛṣṭaṃ prāthamakalpikam .
nirvāṇasya tathā bhogasaṃtyāgo rāgaśāntidaḥ
||23||tajjñasya jīvitanadī sakallolāpyasaṃbhramā .
samaṃ vahati saumyaiva citrasaṃstheva nīrasā
||24||ajñajīvitanadyāstu rasanātyantabhīṣaṇāḥ .
āvartā vṛttivikṣobhakallolāḥ sahavāhinaḥ
||25||sargavargāḥ pravalganti saṃvitprasaraleśakāḥ .
dvicandrabālavetālamṛgāmbusvapnamohavat
||26||saṃvidvāritaraṅgaughā bhānti sargāḥ sahasraśaḥ .
vicāritāstvasatyāste satyāstvanubhavabhramāt
||27||jagantyākāśakośe'pi saṃvitprasaraṇabhramāt .
santīvāpyanubhūyante na tu satyāni tāni tu
||28||saṃvidvikāsapayaso budbudaḥ sargavibhramaḥ .
ahamityādisadbhāvavikārākārarūpavān
||29||saṃvinnirvāṇamajagatsaṃvidunmīlanaṃ jagat .
nāntarna bāhyaṃ nāsatyaṃ na satyaṃ sarvameva tat
||30||cidrūpamajamavyaktamekamavyayamīśvaraḥ .
svatvabhāvatvarahitaṃ brahma śāntātmakhādapi
||31||brahmaṇo niḥsvabhāvasya sargasaṃvedane svataḥ .
spandane pavanasyeva kāraṇaṃ nopayujyate
||32||svapnānubhavavadbhrāntirbrahmābdhau brahmavīcayaḥ .
sargatā vastutastvatra na svapno na ca sargatā
||33||ekameva nirābhāsamacittvamajaḍaṃ samam .
na sannāsanna sadasadidamavyayamadvayam
||34||yathāsthitasyaiva sato yasyāsaṃvedanātmakam .
saṃvitpraśamanaṃ jātaṃ tamāhurmunisattamam
||35||sato'pi mṛnmayasyeva yasyāsaṃvedanātmakam .
sāhaṃ jagadvigalitaṃ tamāhurmunisattamam
||36||yathā śāmyatyasaṃkalpātsaṃkalpanagaraṃ tathā .
vedanotthaṃ jagadahaṃ citi śāmyatyavedanāt
||37||svabhāvavarjaṃ śabdārthāḥ sarva eva sahetukāḥ .
svabhāvasya tu yo heturmuktistadanubhāvanam
||38||na kasyacitpadārthasya svabhāvo'stīha kaścana .
mahācidambudravatāḥ sarvā evānubhūtayaḥ
||39||mahācidanilaspandā etā evānubhūtayaḥ .
etāstā brahmagaganaśūnyatā iti budhyatām
||40||vātaspandāvivābhinnau brahmasargau vibhinnatā .
tayostvasatyā svabhrāntau svapne svamaraṇopamā
||41||bhrāntistu tāvattattvārthavicāro yāvadasphuṭaḥ .
vicāre tu sphuṭe bhrāntirbrahmatāmeva gacchati
||42||bhrāntistvasatyā vastveva prekṣayāto na labhyate .
śaśaśrṛṅgavadatyacchamato brahmaiva śiṣyate
||43||anādimadhyāntamanantamacchaṃ
samaṃ śivaṃ śāśvatamekameva .
sarvāṃ jarāmohavikārabhāra-
bhrāntiṃ vimucyāmbarabhāvamehi
||44||ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de0 mo0 nirvā0 u0 satyārthopanyāsayogo nāma trayastriṃśaḥ sargaḥ .. 33 ..