मुख्यं गम्यताम्

Try searching

Quick links

Crawlable search page

Yoga Vāsiṣṭham — Nirvāṇaprakaraṇam — Uttarārdham — Sarga 33

3
Yoga Vāsiṣṭham · Nirvāṇaprakaraṇam — Uttarārdham · 33

Traditionally attributed to Vālmīki; dialogue of Vasiṣṭha and Rāma

śrīvasiṣṭha uvāca .

svapauruṣeṇa svadhiyā satsaṃgamavikāsayā .

yadi nā nīyate jñatvaṃ tadupāyo'sti netaraḥ

||1||

svaṃ kalpitaṃ kalpitaṃ ca pratikalpanayā svayā .

tadevānyatvamādatte viṣatvamamṛtaṃ yathā

||2||

kalpanā cākalpanāntā muktatā yadakalpanam .

etacca bhogasaṃtyāgapūrvaṃ sidhyati nānyathā

||3||

vacasā manasā cāntaḥ śabdārthāvavibhāvayan .

ya āste vardhate tasya kalpanopaśamaḥ śanaiḥ

||4||

varjayitvāhamityeva nāvidyāstītarātmikā .

śānte tvabhāvanādasminnānyo mokṣo'sti kaścana

||5||

ahaṃbhāvamathādehaṃ kiṃcicchrayasi naśyasi .

jagadādirucistasmiṃstyakte śāmyasi sidhyasi

||6||

acetanādidaṃ sarvaṃ sadevāsadiva sthitam .

śāntaṃ yasyopalasyeva namastasmai mahātmane

||7||

acetanādidaṃ sarvamupalasyeva śāmyati .

śūnyākhyātaḥ parālīnacittasya cittvabhāvanāt

||8||

idamastvathavā māstu cetitaṃ duḥkhavṛddhaye .

acetitaṃ sukhāyāntaracetanamacetanāt

||9||

dvau vyādhī dehino ghorāvayaṃ lokastathā paraḥ .

yābhyāṃ ghorāṇi duḥkhāni bhuṅkte sarvairhi pīḍitaḥ

||10||

ihaloke yatante jñā vyādhau bhogairdurauṣadhaiḥ .

ājīvitaṃ yathāśakti cikitsā nāparāmaye

||11||

paralokamahāvyādhau prayatante cikitsanam .

śamasatsaṅgabodhākhyairamṛtaiḥ puruṣottamāḥ

||12||

paralokacikitsāyāṃ sāvadhānā bhavanti ye .

mokṣamārgamahecchāyāṃ śamaśaktyā jayanti te

||13||

ihaiva narakavyādheścikitsāṃ na karoti yaḥ .

gatvā nirauṣadhaṃ sthānaṃ sarujaḥ kiṃ kariṣyati

||14||

ihalokacikitsābhirjīvitaṃ yātu mā kṣayam .

ātmajñānauṣadhairajñāḥ paralokaścikitsyatām

||15||

āyurvāyucalatpatralavāmbukaṇabhaṅguram .

paralokamahāvyādhiryatnenāśu cikitsyatām

||16||

paralokamahāvyādhau yatnenāśu cikitsite .

ihalokamayo vyādhiḥ svayamāśūpaśāmyati

||17||

saṃvinmātraṃ vidurjantuṃ tasya prasaraṇaṃ jagat .

paramāṇūdare'pyasti tacchailaśatavistaram

||18||

yatsaṃvidaḥ prasaraṇaṃ rūpālokamanāṃsi tat .

vyomanyevānubhūyante nātaḥ satyo jagadbhramaḥ

||19||

pralayeṣvapi dṛṣṭeṣu jagaddṛśyākhyavibhramaḥ .

na naśyati na jāyeta bhrāntimātraikarūpiṇaḥ

||20||

bhogapaṅkārṇave magna ātmā nottāryate yadi .

svapauruṣacamatkṛtyā tadupāyo'sti netaraḥ

||21||

ajitātmā jano mūḍho rūḍho bhogaikakardame .

āpadāṃ pātratāmeti payasāmiva sāgaraḥ

||22||

jīvitasya yathā bālyaṃ dṛṣṭaṃ prāthamakalpikam .

nirvāṇasya tathā bhogasaṃtyāgo rāgaśāntidaḥ

||23||

tajjñasya jīvitanadī sakallolāpyasaṃbhramā .

samaṃ vahati saumyaiva citrasaṃstheva nīrasā

||24||

ajñajīvitanadyāstu rasanātyantabhīṣaṇāḥ .

āvartā vṛttivikṣobhakallolāḥ sahavāhinaḥ

||25||

sargavargāḥ pravalganti saṃvitprasaraleśakāḥ .

dvicandrabālavetālamṛgāmbusvapnamohavat

||26||

saṃvidvāritaraṅgaughā bhānti sargāḥ sahasraśaḥ .

vicāritāstvasatyāste satyāstvanubhavabhramāt

||27||

jagantyākāśakośe'pi saṃvitprasaraṇabhramāt .

santīvāpyanubhūyante na tu satyāni tāni tu

||28||

saṃvidvikāsapayaso budbudaḥ sargavibhramaḥ .

ahamityādisadbhāvavikārākārarūpavān

||29||

saṃvinnirvāṇamajagatsaṃvidunmīlanaṃ jagat .

nāntarna bāhyaṃ nāsatyaṃ na satyaṃ sarvameva tat

||30||

cidrūpamajamavyaktamekamavyayamīśvaraḥ .

svatvabhāvatvarahitaṃ brahma śāntātmakhādapi

||31||

brahmaṇo niḥsvabhāvasya sargasaṃvedane svataḥ .

spandane pavanasyeva kāraṇaṃ nopayujyate

||32||

svapnānubhavavadbhrāntirbrahmābdhau brahmavīcayaḥ .

sargatā vastutastvatra na svapno na ca sargatā

||33||

ekameva nirābhāsamacittvamajaḍaṃ samam .

na sannāsanna sadasadidamavyayamadvayam

||34||

yathāsthitasyaiva sato yasyāsaṃvedanātmakam .

saṃvitpraśamanaṃ jātaṃ tamāhurmunisattamam

||35||

sato'pi mṛnmayasyeva yasyāsaṃvedanātmakam .

sāhaṃ jagadvigalitaṃ tamāhurmunisattamam

||36||

yathā śāmyatyasaṃkalpātsaṃkalpanagaraṃ tathā .

vedanotthaṃ jagadahaṃ citi śāmyatyavedanāt

||37||

svabhāvavarjaṃ śabdārthāḥ sarva eva sahetukāḥ .

svabhāvasya tu yo heturmuktistadanubhāvanam

||38||

na kasyacitpadārthasya svabhāvo'stīha kaścana .

mahācidambudravatāḥ sarvā evānubhūtayaḥ

||39||

mahācidanilaspandā etā evānubhūtayaḥ .

etāstā brahmagaganaśūnyatā iti budhyatām

||40||

vātaspandāvivābhinnau brahmasargau vibhinnatā .

tayostvasatyā svabhrāntau svapne svamaraṇopamā

||41||

bhrāntistu tāvattattvārthavicāro yāvadasphuṭaḥ .

vicāre tu sphuṭe bhrāntirbrahmatāmeva gacchati

||42||

bhrāntistvasatyā vastveva prekṣayāto na labhyate .

śaśaśrṛṅgavadatyacchamato brahmaiva śiṣyate

||43||

anādimadhyāntamanantamacchaṃ

samaṃ śivaṃ śāśvatamekameva .

sarvāṃ jarāmohavikārabhāra-

bhrāntiṃ vimucyāmbarabhāvamehi

||44||

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de0 mo0 nirvā0 u0 satyārthopanyāsayogo nāma trayastriṃśaḥ sargaḥ .. 33 ..