मुख्यं गम्यताम्

Try searching

Quick links

Crawlable search page

Yoga Vāsiṣṭham — Sthitiprakaraṇam — Sarga 3

3
Yoga Vāsiṣṭham · Sthitiprakaraṇam · 3

Traditionally attributed to Vālmīki; dialogue of Vasiṣṭha and Rāma

śrīrāma uvāca .

mahākalpāntasargādau prathamo'sau prajāpatiḥ .

smṛtyātmā jāyate manye smṛtyātmaiva tato jagat

||1||

śrīvasiṣṭha uvāca .

mahāpralayasargādāvevametadraghūdvaha .

smṛtyātmaiva bhavatyādau prathamo'sau prajāpatiḥ

||2||

tatsaṃkalpātmakajagatsmṛtyātmaivamidaṃ tataḥ .

bhāti saṃkalpanagaraṃ sthitaṃ pūrvaṃ prajāpateḥ

||3||

smṛtirna saṃbhavatyeva sargādau paramātmanaḥ .

janmābhāvātkathaṃ kutra nabhasīva mahādrumaḥ

||4||

śrīrāma uvāca .

na saṃbhavati kiṃ brahmansargādau prāktanī smṛtiḥ .

mahāpralayasaṃmohairnaśyati prāksmṛtiḥ katham

||5||

śrīvasiṣṭha uvāca .

ye mahāpralaye prājñāḥ sarve brahmādayaḥ purā .

kila nirvāṇamāyātāste'vaśyaṃ brahmatāṃ gatāḥ

||6||

prāktanaḥ kaḥ smṛteḥ kartā tasmātkathaya suvrata .

smṛtirnirmūlatāṃ yātā smarturmuktatayā yataḥ

||7||

ataḥ smarturabhāvena smṛtirvodeti kiṃ katham .

avaśyaṃ hi mahākalpe sarve mokṣaikabhāginaḥ

||8||

nānubhūte'nubhūte ca svataścidvyomni yā smṛtiḥ .

sā jagadbhūriti prauḍhā dṛśyā sāstyeva citprabhā

||9||

bhāti saṃvitprabhaiveyamanādyantāvabhāsinī .

yattadetajjagaditi svayaṃbhūriti ca sthitam

||10||

anādikālasaṃsiddhaṃ yadbhānaṃ brahmaṇo nijam .

sa ātivāhiko deho virājo jagadākṛtiḥ

||11||

paramāṇāvidaṃ bhāti trijagatsavanābhrakham .

deśakālakriyādravyadinarātrikramānvitam

||12||

paramāṇuḥ pravitatastasyāste tādṛgeva ca .

bhāti bhāsuratākāri tādṛggirikulaṃ punaḥ

||13||

tatrāpi tādṛgākārameva pratyanusaṃtatam .

dṛśyamābhāti bhārūpametadaṅga na vāstavam

||14||

ityastyanto naṃ saddṛṣṭerasaddṛṣṭeśca vā kvacit .

asyāstvabhyuditaṃ buddhaṃ nābuddhaṃ prati vānagha

||15||

buddhaṃ pratīdaṃ brahmaiva kevalaṃ śāntamavyayam .

abuddhaṃ prati buddhyaitadbhāsuraṃ bhuvanānvitam

||16||

yathedaṃ bhāsuraṃ bhāti jagadaṇḍakajṛmbhitam .

yathā koṭisahasrāṇi bhāntyanyānyapyaṇāvaṇau

||17||

yathā stambhe putrikāntastasyāḥ svāṅgeṣu putrikā .

tasyāśca putrikāstyaṅge tathā trailokyaputrikā

||18||

nābhinnā nāpi saṃkhyeyā yathādrau paramāṇukāḥ .

tathā brahma bṛhanmerau trailokyaparamāṇavaḥ

||19||

sūryādyaṃśuṣu saṃkhyātuṃ śakyante laghavo'ṇavaḥ .

utpadyante cidāditye trailokyaparamāṇavaḥ

||20||

yathāṇavo vahantyarkadīptiṣvapsu rajaḥsu ca .

tathā vahanti cidvyomni trailokyaparamāṇavaḥ

||21||

śūnyānubhavamātrātma bhūtākāśamidaṃ yathā .

sargānubhavamātrātma cidākāśamidaṃ tathā

||22||

sargastu sargaśabdārthatayā buddho nayatyadhaḥ .

sa brahmaśabdārthatayā buddhaḥ śreyo bhavatyalam

||23||

vijñānātmā śāsitā viśvabījaṃ

brahmaivālaṃ svaṃ cidākāśamātram .

yasmājjātaṃ yattadeveti vidyā-

dvedyaṃ svāntarbodhasaṃbodhamātram

||24||

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de0 mo0 sthitiprakaraṇe jagadānantyavarṇanaṃ nāma tṛtīyaḥ sargaḥ .. 3 .. 4.4