मुख्यं गम्यताम्

Try searching

Quick links

Crawlable search page

Yoga Vāsiṣṭham — Nirvāṇaprakaraṇam — Uttarārdham — Sarga 209

3
Yoga Vāsiṣṭham · Nirvāṇaprakaraṇam — Uttarārdham · 209

Traditionally attributed to Vālmīki; dialogue of Vasiṣṭha and Rāma

śrīvasiṣṭha uvāca .

ekasya jīvitaṃ puṃsaḥ suhṛdā maraṇaṃ dviṣā .

mṛtvārthitaṃ prayāgādau kṣetre yattadidaṃ śrṛṇu

||1||

kṣetrāṇāmarthadharmāṇāṃ sarveṣāṃ prati taṃ phalam .

brahmaṇā kalpitaṃ sarge svake saṃkalpapattane

||2||

yatra puṇyaṃ yadarthaṃ ca kṣetraṃ tābhyāṃ tathā kṛtam .

yadi tadviniyojyasya tasyonnamati niṣkṛtāt

||3||

tattasmānmahataḥ pāpādbhāgamenokhilaṃ ca vā .

citiśaktyātma tatpuṇyaṃ paribhrāmyopaśāmyati

||4||

vineyapāpamalpaṃ cetkṣetradharmo'dhikastataḥ .

tatpāpaṃ nāśayitvā tacchabda eva vivalgati

||5||

kṣetradharmeṇa tenāsya vineyasya mahīpate .

dve śarīre vidau samyakkacataḥ pratibhātmike

||6||

ityevamādipāpānāṃ puṇyānāṃ ca phalaṃ mahat .

brahmasaṃkalpakacitaṃ yathā yadyattathaiva tat

||7||

brahmocyate'sau ciddhātuḥ so'bjajādyahamādi ca .

sa yathāste tathā tattattasya saṃkalpanaṃ jagat

||8||

pratibhaiva vineyasya kṣetrapuṇyena tādṛśī .

tathaivodeti sā dhāturviparītavato yathā

||9||

ekātmanāhamadyaiṣa mṛto'mī mama bandhavaḥ .

rudantīme paraṃ lokaṃ prāpto'yamahamekakaḥ

||10||

bandhūnāmapi tatraiva tadaivāsya tathaiva ca .

pratibhā tādṛśaiveti dhātukṣobhavatāmiva

||11||

atyugraiḥ puṇyapāpaiḥ svairvā mahātmabhirīkṣite .

lakṣyāṇyapyanyathā santi nṛṇāṃ citkalpanāvaśāt

||12||

acetanaṃ śavībhūtaṃ te'pi paśyanti taṃ mṛtam .

rudanti taṃ ca dahane kṣipanti saha bāndhavaiḥ

||13||

vineyaḥ sa yathānyena saṃvidrūpeṇa dehinā-.

'jarāmaraṇamātmānaṃ vetti sthitamaduḥkhitam

||14||

yathāsthitena dehena vettyasau jīvitasthitam .

mṛtiṃ tvadṛśyenānyena kṣetrapuṇyavideritaḥ

||15||

āvilā saṃvidā saṃvicchūnyayā vedyate kṣaṇāt .

na hi sannaddhagātrasya kleśo'sannaddhamedane

||16||

paśyanti bandhavo'pyenaṃ tathaivāmaratāṃ gatam .

dvayamityeṣa labhate jīvitaṃ maraṇaṃ samam

||17||

idamapratighārambhaṃ bhrāntimātraṃ jagattrayam .

na saṃbhavati ko nāma bhrāntau bhrāntiviparyayaḥ

||18||

saṃkalpasvapnapurayoryā bhrāntiranubhūyate .

tato'dhiko'yaṃ na nyūnājjāgratsvapne'nubhūyate

||19||

rājovāca .

dharmādharmau kathaṃ brahmankāraṇaṃ dehasaṃvidaḥ .

tasyāmūrtau kathaṃ caiko dviśarīratvamṛcchati

||20||

śrīvasiṣṭha uvāca .

saṃkalpanagare brāhme jagatyasminmahāmate .

kiṃ nāma no saṃbhavati satyaṃ vāpyasamañjasam

||21||

yathaiva saṃkalpapure yanna saṃbhavatīha hi .

tannāstyeva tadetasminkiṃ vā'stu brahmakalpane

||22||

svapnasaṃkalpapurayoreko gacchati lakṣatām .

tathā caikaiva citsvapne senātvamupagacchati

||23||

sahasrāṇyekatāṃ yānti tathā saiva suṣuptakam .

anyathā svapnasaṃkalpasenānubhavasaṃsmṛtau

||24||

saṃkalpasvapnapurayoriti ko nānubhūtavān .

saṃvidākāśamātre'smiñjagatyanubhavātmani

||25||

tasmādasmiṃścidākāśasaṃkalpe jagadātmani .

na saṃbhavati kiṃ nāma tatsaṃbhavati vāpi kim

||26||

evamevamiyaṃ bhrāntirbhāti bhāsvannabhomayam .

neha kiṃcana sannāsanna vā''sadiha kiṃcana

||27||

yathānubhūyate yadyattattathā tattvadarśinaḥ .

prabuddhasyātra kiṃ nāma tatsa evāṅgatetyalam

||28||

iha cedvihito dharmastatsvarge'mṛtaparvatāḥ .

sthitā itīha saṃkalpe kasmānna prāptavāngirīn

||29||

iha yatkriyate karma tatparatropabhujyate .

itīha saṃkalpapure sarvamevāsamañjasam

||30||

yadi syātsusthiraṃ kiṃcidvastu taddṛśyako bhavet .

nyāya eṣo'khilaḥ kiṃtu saṃvittvātsvasvakaṃ sthitaḥ

||31||

ityeṣa kathito nyāyaḥ siddhāsvanubhavastataḥ .

yato jaganti saṃkalpaścito brahmasvarūpataḥ

||32||

iva saṃkalpanagare nāstyevāsaṃbhavo yathā .

sarvārthānāṃ tathā brāhme saṃkalpe nāstyasaṃbhavaḥ

||33||

yadyathā kalpitaṃ tatra yāvatsaṃkalpameva tat .

svabhāvena tathaivāsti yatastatsaṃniveśavat

||34||

tataḥ saṃprekṣaṇamiha saṃkaro na pravartate .

vinānyaccitprayatnena bhavatyarthastu nānyathā

||35||

ākalpamajasaṃkalpe yathā bhātaṃ jagatsthitam .

punaranyena saṃkalparūpeṇānyadupaiṣyati

||36||

saṃkalpātma svayaṃ bhāti kalpe kalpe jagattathā .

pratijīvaṃ citisvapne svapne svāpnapuraṃ yathā

||37||

saṃkalpapattanatanorna tadasti kiṃci-

dyadyanna saṃbhavati tacca cidātmano'smāt .

nānyatprakampayiturādyaparasvarūpā-

dbrahmaiva tena sakalaṃ jagadaṅga viddhi

||38||

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vā0 de0 mo0 nirvā0 u0 mahā0 sarvāstitvānubhūtidarśanaṃ nāma navādhikadviśatatamaḥ sargaḥ ..209..