Traditionally attributed to Vālmīki; dialogue of Vasiṣṭha and Rāma
śrīvasiṣṭha uvāca .
ekasya jīvitaṃ puṃsaḥ suhṛdā maraṇaṃ dviṣā .
mṛtvārthitaṃ prayāgādau kṣetre yattadidaṃ śrṛṇu
||1||kṣetrāṇāmarthadharmāṇāṃ sarveṣāṃ prati taṃ phalam .
brahmaṇā kalpitaṃ sarge svake saṃkalpapattane
||2||yatra puṇyaṃ yadarthaṃ ca kṣetraṃ tābhyāṃ tathā kṛtam .
yadi tadviniyojyasya tasyonnamati niṣkṛtāt
||3||tattasmānmahataḥ pāpādbhāgamenokhilaṃ ca vā .
citiśaktyātma tatpuṇyaṃ paribhrāmyopaśāmyati
||4||vineyapāpamalpaṃ cetkṣetradharmo'dhikastataḥ .
tatpāpaṃ nāśayitvā tacchabda eva vivalgati
||5||kṣetradharmeṇa tenāsya vineyasya mahīpate .
dve śarīre vidau samyakkacataḥ pratibhātmike
||6||ityevamādipāpānāṃ puṇyānāṃ ca phalaṃ mahat .
brahmasaṃkalpakacitaṃ yathā yadyattathaiva tat
||7||brahmocyate'sau ciddhātuḥ so'bjajādyahamādi ca .
sa yathāste tathā tattattasya saṃkalpanaṃ jagat
||8||pratibhaiva vineyasya kṣetrapuṇyena tādṛśī .
tathaivodeti sā dhāturviparītavato yathā
||9||ekātmanāhamadyaiṣa mṛto'mī mama bandhavaḥ .
rudantīme paraṃ lokaṃ prāpto'yamahamekakaḥ
||10||bandhūnāmapi tatraiva tadaivāsya tathaiva ca .
pratibhā tādṛśaiveti dhātukṣobhavatāmiva
||11||atyugraiḥ puṇyapāpaiḥ svairvā mahātmabhirīkṣite .
lakṣyāṇyapyanyathā santi nṛṇāṃ citkalpanāvaśāt
||12||acetanaṃ śavībhūtaṃ te'pi paśyanti taṃ mṛtam .
rudanti taṃ ca dahane kṣipanti saha bāndhavaiḥ
||13||vineyaḥ sa yathānyena saṃvidrūpeṇa dehinā-.
'jarāmaraṇamātmānaṃ vetti sthitamaduḥkhitam
||14||yathāsthitena dehena vettyasau jīvitasthitam .
mṛtiṃ tvadṛśyenānyena kṣetrapuṇyavideritaḥ
||15||āvilā saṃvidā saṃvicchūnyayā vedyate kṣaṇāt .
na hi sannaddhagātrasya kleśo'sannaddhamedane
||16||paśyanti bandhavo'pyenaṃ tathaivāmaratāṃ gatam .
dvayamityeṣa labhate jīvitaṃ maraṇaṃ samam
||17||idamapratighārambhaṃ bhrāntimātraṃ jagattrayam .
na saṃbhavati ko nāma bhrāntau bhrāntiviparyayaḥ
||18||saṃkalpasvapnapurayoryā bhrāntiranubhūyate .
tato'dhiko'yaṃ na nyūnājjāgratsvapne'nubhūyate
||19||rājovāca .
dharmādharmau kathaṃ brahmankāraṇaṃ dehasaṃvidaḥ .
tasyāmūrtau kathaṃ caiko dviśarīratvamṛcchati
||20||śrīvasiṣṭha uvāca .
saṃkalpanagare brāhme jagatyasminmahāmate .
kiṃ nāma no saṃbhavati satyaṃ vāpyasamañjasam
||21||yathaiva saṃkalpapure yanna saṃbhavatīha hi .
tannāstyeva tadetasminkiṃ vā'stu brahmakalpane
||22||svapnasaṃkalpapurayoreko gacchati lakṣatām .
tathā caikaiva citsvapne senātvamupagacchati
||23||sahasrāṇyekatāṃ yānti tathā saiva suṣuptakam .
anyathā svapnasaṃkalpasenānubhavasaṃsmṛtau
||24||saṃkalpasvapnapurayoriti ko nānubhūtavān .
saṃvidākāśamātre'smiñjagatyanubhavātmani
||25||tasmādasmiṃścidākāśasaṃkalpe jagadātmani .
na saṃbhavati kiṃ nāma tatsaṃbhavati vāpi kim
||26||evamevamiyaṃ bhrāntirbhāti bhāsvannabhomayam .
neha kiṃcana sannāsanna vā''sadiha kiṃcana
||27||yathānubhūyate yadyattattathā tattvadarśinaḥ .
prabuddhasyātra kiṃ nāma tatsa evāṅgatetyalam
||28||iha cedvihito dharmastatsvarge'mṛtaparvatāḥ .
sthitā itīha saṃkalpe kasmānna prāptavāngirīn
||29||iha yatkriyate karma tatparatropabhujyate .
itīha saṃkalpapure sarvamevāsamañjasam
||30||yadi syātsusthiraṃ kiṃcidvastu taddṛśyako bhavet .
nyāya eṣo'khilaḥ kiṃtu saṃvittvātsvasvakaṃ sthitaḥ
||31||ityeṣa kathito nyāyaḥ siddhāsvanubhavastataḥ .
yato jaganti saṃkalpaścito brahmasvarūpataḥ
||32||iva saṃkalpanagare nāstyevāsaṃbhavo yathā .
sarvārthānāṃ tathā brāhme saṃkalpe nāstyasaṃbhavaḥ
||33||yadyathā kalpitaṃ tatra yāvatsaṃkalpameva tat .
svabhāvena tathaivāsti yatastatsaṃniveśavat
||34||tataḥ saṃprekṣaṇamiha saṃkaro na pravartate .
vinānyaccitprayatnena bhavatyarthastu nānyathā
||35||ākalpamajasaṃkalpe yathā bhātaṃ jagatsthitam .
punaranyena saṃkalparūpeṇānyadupaiṣyati
||36||saṃkalpātma svayaṃ bhāti kalpe kalpe jagattathā .
pratijīvaṃ citisvapne svapne svāpnapuraṃ yathā
||37||saṃkalpapattanatanorna tadasti kiṃci-
dyadyanna saṃbhavati tacca cidātmano'smāt .
nānyatprakampayiturādyaparasvarūpā-
dbrahmaiva tena sakalaṃ jagadaṅga viddhi
||38||ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vā0 de0 mo0 nirvā0 u0 mahā0 sarvāstitvānubhūtidarśanaṃ nāma navādhikadviśatatamaḥ sargaḥ ..209..