Traditionally attributed to Vālmīki; dialogue of Vasiṣṭha and Rāma
śrīvasiṣṭha uvāca .
yāvatturyaparāmarśastāvatkevalatāpadam .
jīvanmuktasya viṣayo vacasāṃ ca raghūdvaha
||1||ata ūrdhvamadehānāṃ muktānāṃ vacasā tathā .
viṣayo na mahābāho puruṣāṇāmivāmbaram
||2||sā hi viśrāntipadavī dūrebhyo'pi davīyasī .
gamyā videhamuktānāṃ khalekheva nabhasvatām
||3||suṣuptāvasthayā kaṃcitkālaṃ bhuktvā jagatsthitim .
turyatāmeti tadanu paramānandaghūrṇitaḥ
||4||turyātītadaśāṃ tajjñā yathā yāntyātmakovidāḥ .
tathādhigaccha nirdvandvaṃ padaṃ raghukulodvaha
||5||suṣuptāvasthayā rāma bhava saṃvyavahāravān .
citrendoriva te na staḥ kṣayodvegāvarindama
||6||śarīrasaṃniveśasya kṣaye sthairye ca saṃvidaḥ .
mā gṛhāṇa bhramo hyeṣa śarīramiti jṛmbhate
||7||dehanāśena ko'rthaste ko'rthaste dehasaṃsthayā .
bhava tvaṃ prakṛtārambhastiṣṭhatveṣa yathāsthitam
||8||jñātavānasi tatsatyaṃ buddhavānasi tatpadam .
prāptavānasi rūpaṃ svaṃ viśoko bhava bhūtaye
||9||īpsitānīpsitaṃ tyaktvā śītalālokaśobhayā .
andhakārāttathāmbhodānmuktaṃ khamiva śobhate
||10||manastavātmasaṃpannaṃ nādhaḥ samanudhāvati .
yogamantratapaḥsiddhaḥ puruṣaḥ khādivāvanim
||11||iha śuddhā cidevāsti pārāvāravivarjitā .
ayaṃ so'hamidaṃ tanma iti te māstu vibhramaḥ
||12||ātmeti vyavahārārthamabhidhā kalpitā vibhoḥ .
nāmarūpādibhedastu dūramasmādalaṃ gataḥ
||13||jalameva yathāmbhodhirna taraṅgādikaṃ pṛthak .
ātmaivedaṃ tathā sarvaṃ na bhūtoyādikaṃ pṛthak
||14||yathā samastājjaladhau jalādanyanna labhyate .
tathaiva jagataḥ sphārādātmano'nyanna labhyate
||15||ayaṃ so'hamiti prājña kva karoṣi vyavasthitim .
kiṃ tattvaṃ kiṃ ca vā te syātkiṃ tattvaṃ kiṃ ca vā na te
||16||na dvitvamasti no dehāḥ saṃbandho na ca taiḥ sthitaḥ .
saṃbhāvyate kalaṅko vā bhānoriva tamaḥpaṭaiḥ
||17||dvitvamabhyupagamyāpi kathayāmi tavārihan .
dehādibhiḥ sadbhirapi na saṃbandho vibhorbhavet
||18||chāyātapaprasarayoḥ prakāśatamasoryathā .
na saṃbhavati saṃbandhastathā vai dehadehinoḥ
||19||yathā śītoṣṇayornityaṃ parasparaviruddhayoḥ .
na saṃbhavati saṃbandho rāma dehātmanostathā
||20||avinābhāvinoryastu saṃbandhaḥ kathametayoḥ .
jaḍacetanayordehadehinoranubhūyate
||21||cinmātrasyātmano dehasaṃbandha iti yā kathā .
saiṣā duravabodhārthā dāvāgnau jaladhiryathā
||22||satyāvalokanenaiṣā mithyādṛṣṭirvinaśyati .
avalokanayā sāmyamātape jaladhiryathā
||23||cidātmā nirmalo nityaḥ svāvabhāso nirāmayaḥ .
dehastvanityo malavāṃstena saṃbadhyate katham
||24||spandamāyāti vātena bhūtairvā pīvarīkṛtaḥ .
dehastena na saṃbandho manāgeva sahātmanā
||25||siddhe dvitve'pi dehasya na saṃbandhasya saṃbhavaḥ .
dvitvāsiddhau tu sumate kalanaivedṛśī kutaḥ
||25||ityetadeva tatsattve tatraivāntaḥsthitiṃ kuru .
na bandho'sti na mokṣo'sti kadācitkasyacitkvacit
sarvamātmamayaṃ śāntamityevaṃ pratyayaṃ sphuṭam .
sabāhyābhyantaraṃ rāma sarvatra dṛḍhatāṃ naya
||28||sukhī duḥkhī vimūḍho'smītyetā durdṛṣṭayaḥ smṛtāḥ .
āsu cedvastubuddhiste tacciraṃ duḥkhamicchasi
||29||yaḥ kramaḥ śailatṛṇayoḥ kauśeyopalayostathā .
sāmyaṃ prati sa evoktaḥ paramātmaśarīrayoḥ
||30||yathā tejastimirayorna saṃbandho na tulyatā .
atyantabhinnayo rāma tathaivātmaśarīrayoḥ
||31||yathā śītoṣṇayoraikyaṃ kathāsvapi na dṛśyate .
jaḍaprakāśayoḥ śleṣo na tathātmaśarīrayoḥ
||32||dehaścalati vātena tenaivāyāti gacchati .
śabdaṃ karoti vātena dehanāḍīvilāsinā
||33||śabdaḥ kacaṭataprāyaḥ sphuratyantaḥ samīraṇaiḥ .
yathā prajāyate vaṃśāddeharandhrāttathaiva hi
||34||kanīnikāparispandaścakṣuḥspandasya mārutāt .
indriyasphuraṇātsaiva saṃvitkevalamātmanaḥ
||35||ākāśopalakuḍyādau sarvatrātmadaśā sthitā .
pratibimbamivādarśe citta evātra dṛśyate
||36||śarīrālayamutsṛjya yatra cittavihaṃgamaḥ .
svavāsanāvaśādyāti tatraivātmānubhūyate
||37||yatra puṣpaṃ tatra gandhasaṃvidaḥ saṃsthitā yathā .
yatra cittaṃ hi tatrātmasaṃvidaḥ saṃsthitāstathā
||38||sarvatra sthitamākāśamādarśe pratibimbati .
yathā tathātmā sarvatra sthitaścetasi dṛśyate
||39||apāmavanataṃ sthānamāspadaṃ bhūtale yathā .
antaḥkaraṇamevātmasaṃvidāmāspadaṃ tathā
||40||satyāsatyaṃ jagadrūpamantaḥkaraṇabimbitā .
ātmasaṃvittanotīdamālokamiva sūryabhā
||41||antaḥkaraṇamevātaḥ kāraṇaṃ bhūtasaṃsṛtau .
ātmā sarvātigatvāttu kāraṇaṃ sadakāraṇam
||42||avicāraṇamajñānaṃ maurkhyamāhurmahādhiyaḥ .
saṃsārasaṃsṛtau sāramantaḥkaraṇakāraṇam
||43||asamyakprekṣaṇānmohāccetaḥsattāṃ gṛhītavat .
saṃmohabījakaṇikāṃ tamo'rkādiva dṛśyate
||44||yathā bhūtātmatattvaikaparijñānena rāghava .
asattāmetyalaṃ ceto dīpeneva tamaḥ kṣaṇāt
||45||saṃsārakāraṇamitaḥ svayaṃ ceto vicārayet .
jīvo'ntaḥkaraṇaṃ cittaṃ manaścetyādināmakam
||46||śrīrāma uvāca .
etāḥ saṃjñāḥ prabho brahmaṃścetaso rūḍhimāgatāḥ .
kathamityeva kathaya mayi mānada siddhaye
||47||śrīvasiṣṭha uvāca .
sarve bhāvā ime nityamātmatatvaikarūpiṇaḥ .
cittāttaraṅgakagaṇā jalaikakalitā yathā
||48||ātmā spandaikarūpātmā sthitasteṣu kvacitkvacit .
taraṅgeṣu viloleṣu payodheḥ salilaṃ yathā
||49||kvacidaspandarūpātmā sthitasteṣu maheśvaraḥ .
taraṅgatvamayāteṣu jalabhāvo jaleṣviva
||50||tatropalādayo bhāvā alolāḥ svātmani sthitāḥ .
surāphenavadutspandā lolāstu puruṣādayaḥ
||51||tatra teṣu śarīreṣu sarvaśaktistadātmanaḥ .
kalitā'jñānakalanā tenājñānamasau sthitaḥ
||52||tadajñānamanantātmabhūṣitaṃ jīva ucyate. .
sa saṃsāre mahāmohamāyāpañjarakuñjaraḥ
||53||jīvanājjīva ityukto'haṃbhāvaḥ syāttvahaṃtayā .
buddhirniścāyakatvena saṃkalpakalanānmanaḥ
||54||prakṛtiḥ prakṛtitvena deho digdhatayā sthitaḥ .
jaḍaḥ prakṛtibhāvena cetanaḥ svātmasattayā
||55||jaḍājaḍadṛśormadhyaṃ yattattvaṃ pāramātmikam .
tadetadeva nānātvaṃ nānāsaṃjñābhirātatam
||56||evaṃ svarūpaṃ jīvasya bṛhadāraṇyakādiṣu .
bahudhā bahuṣu proktaṃ vedānteṣu kilānagha
||57||ajñaistvetāsu saṃjñāsu kuvikalpakutārkikaiḥ .
mohāya kevalaṃ mūḍhairvyarthamāsthāḥ prakalpitāḥ
||58||evameṣa mahābāho jīvaḥ saṃsārakāraṇam .
mūkenātivarākeṇa dehakeneha kiṃ kṛtam
||59||ādhārādheyayorekanāśe nānyasya naṣṭatā .
yathā tathā śarīrādināśe nātmani naṣṭatā
||60||ekaparṇarase kṣīṇe raso naiti yathā kṣayam .
yāti parṇarasaścārkaraśmijālāntare yathā
||61||śarīrasaṃkṣaye dehī na kṣayaṃ yāti kasyacit .
nirvāsanaścettadvyomni tiṣṭhatyātmapade tathā
||62||dehanāśe vinaṣṭo'smītyevaṃ yasyā'materbhramaḥ .
mātuḥ stanataṭāttasya manye vetāla utthitaḥ
||63||yasya hyātyantiko nāśaḥ syādasāvuditaḥ smṛtaḥ .
cittanāśo hi nāśaḥ syātsa mokṣa iti kathyate
||64||mṛto naṣṭa iti prokto manye tacca mṛṣā hyasat .
sa deśakālāntarito bhūtvā bhūtvānubhūyate
||65||ihohyante janairevaṃ taraṅgāntastṛṇairiva .
maraṇavyapadeśāsu deśakālatirohitaiḥ
||66||vāsanāvasthito jīvo yātyutsṛjya śarīrakam .
kapirvanataruṃ tyaktvā tarvantaramivāsthitaḥ
||67||punastadapi saṃtyajya gacchatyanyadapi kṣaṇāt .
anyasminvitate deśe kāle'nyasmiṃśca rāghava
||68||itaścetaśca nīyante jīvā vāsanayā svayā .
ciraṃ tadapijīvinyā dhūrtyā dhātryaiva bālakāḥ
||69||vāsanārajjuvalitā jīrṇāḥ parvatakukṣiṣu .
jarayantyatiduḥkhena jīvitaṃ jīvajīvikāḥ
||70||jaraṭhajaradupoḍhaduḥkhabhārāḥ
pariṇatijarjarajīvitāśca satyaḥ .
hṛdayajanitavāsanānuvṛttyā
narakabhare janatāściraṃ patanti
||71||śrīvālmīkiruvāca .
ityuktavatyatha munau divaso jagāma
sāyaṃtanāya vidhaye'stamino jagāma .
snātuṃ sabhā kṛtanamaskaraṇā jagāma
śyāmākṣaye ravikaraiśca sahājagāma
||72||ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye mokṣopāyeṣūpaśamaprakaraṇe saṃsāropadeśo nāmaikasaptatitamaḥ sargaḥ .. 71 ..