Traditionally attributed to Vālmīki; dialogue of Vasiṣṭha and Rāma
śrīvasiṣṭha uvāca .
nirvikalpasamādhānātkāṣṭhakuḍyopamasthitiḥ .
evaṃ śikhidhvajo rājā cūḍālāmadhunā śrṛṇu
||1||śikhidhvajaṃ taṃ bhartāraṃ kumbhaveṣeṇa tena sā .
prabodhyāntardhimāgatya tatāra tarasā nabhaḥ
||2||devaputrākṛtiṃ vyomni jahau māyāvinirmitām .
vidagdhamugdhamākāraṃ straiṇaṃ jagrāha sundaram
||3||nabhasā svapuraṃ prāpa viveśāntaḥpuraṃ kṣaṇāt .
dṛśyā babhūva lokasya nṛpakarma cakāra ca
||4||vāsaratritayenātha punarambarametya sā .
babhūva kumbho yogena śikhidhvajavanaṃ yayau
||5||tathā tatraiva taṃ bhūpamapaśyadvanabhūmigā .
nirvikalpasamādhisthaṃ samutkīrṇamiva drumam
||6||aho nu khalu bho diṣṭyā viśrānto'yamihātmani .
sthitaḥ svasthaḥ samaḥ śānta ityuvāca punaḥpunaḥ
||7||tadenaṃ tāvadetasmādbodhayāmi parātpadāt .
idānīmeva kiṃ dehatyāgameṣa karoti vai
||8||kiṃcitkālaṃ sphuratveṣa rājyena vipinena vā .
samameva gamiṣyāvastyaktadehāvimau samau
||9||tasyopadeśo viṣamaḥ pariṇāmaṃ na gacchati .
anenābhyāsayogena tāvadābodhayāmyaham
||10||iti saṃcintya cūḍālā siṃhanādaṃ cakāra sā .
bhūyobhūyaḥ prabhoragre vanecarabhayapradam
||11||na cacāla śilevādrau yadā nādena tena saḥ .
bhūyobhūyaḥ kṛtenāpi tadā sā taṃ vyacālayat
||12||cālitaḥ pātito'pyeṣa yadā na bubudhe nṛpaḥ .
tadā saṃcintayāmāsa cūḍālā kumbharūpiṇī
||13||aho pariṇataḥ sādhuḥ svapade bhagavānayam .
tadenaṃ hi kayā yuktyā sāṃprataṃ bodhayāmyaham
||14||athavainaṃ mahātmānaṃ kimarthaṃ bodhayāmyaham .
videhaṃ bodhamāsādya tiṣṭhatveṣa yathāsukham
||15||ahamapyaṃganādehamimaṃ tyaktvā paraṃ padam .
apunarjananāyaiva gacchāmīha hi kiṃ samam
||16||iti saṃcintya dehaṃ svaṃ tyaktumabhyudyatā satī .
punaḥ saṃcintayāmāsa cūḍālā sā mahāmatiḥ
||17||ālokayāmi caitāvadenaṃ dehaṃ mahīpateḥ .
yadyasya sattvaśeṣo'sti bodhabījaṃ hṛdantare
||18||tatkālenaiṣa bhagavānsaṃprabodhamupaiṣyati .
mūlakośarasālīnaṃ puṣpajālamiva drume
||19||tadevaṃ virahañjīvanmukta eva bhavatyalam .
mukto bhavatyatha yadi manye gacchāmi tatsamam
||20||iti saṃcintya cūḍālā sparśanena nayena ca .
patimālokya sāśaṅkamuvāca varavarṇinī
||21||astyeva sattvaśeṣo'sya hṛdi saṃbodhakāraṇam .
saṃbodhahetūdayena sattvaśeṣaṃ vyabudhyata
||22||śrīrāma uvāca .
bhṛśaṃ saṃśāntacittasya kāṣṭhaloṣṭasamasthiteḥ .
sattvaśeṣaḥ kathaṃ brahmanjñāyate dhyānaśālinaḥ
||23||śrīvasiṣṭha uvāca .
prabodhakāraṇaṃ yasya durlakṣyāṇuvapurhṛdi .
vidyate sattvaśeṣo'ntarbīje puṣpaphalaṃ yathā
||24||cittaspandaviyuktasya tasyāspanditasaccitaḥ .
dvitvaikatvavihīnasya samasyācalasaṃsthiteḥ
||25||kāyaḥ samasamābhogo na glāyati na hṛṣyati .
nāstameti na codeti samamevāvatiṣṭhate
||26||dvitvaikatvādiyuktasya yasya praspandate manaḥ .
tasya deho'nyatāmeti nāspandasya kadācana
||27||cittaspando hi sarveṣāṃ kāraṇaṃ jagataḥ sthiteḥ .
rāma bhāvavikārāṇāṃ kusumānāṃ yathā madhuḥ
||28||asminprayāsyato dehe cetaso hi muhurmuhuḥ .
harṣaḥ kopo na saṃmoho vaśameti raghūdvaha
||29||citte praśamamāyāte kāyo yaḥ sattvavarjitaḥ .
bādhate nāmbarasyeva tasya bhāvavikārabhūḥ
||30||vīcyādi na yathodeti samāyā jalasaṃtateḥ .
tathā na dṛśyate doṣaḥ samāyāḥ sattvasaṃtateḥ
||31||sattvasyānupalambho'sti na tasyopaśamādṛte .
yāvadbhāti samaṃ tattvaṃ kālācchāmyati kevalam
||32||dehe yasmiṃstu no cittaṃ nāpi sattvaṃ ca vidyate .
sa tāpe himavadrāma pañcatvena vilīyate
||33||śikhidhvajasya deho'sau niścittastejasorjitaḥ .
sattvāṃśena ca saṃyuktastena na glānibhājanam
||34||taṃ tathābhūtamālokya bharturdehaṃ varāṅganā .
anujjhitavatī dehaṃ cintayāmāsa satvaram
||35||cittattvaṃ sarvagaṃ śuddhaṃ praviśyābodhayāmyaham .
bhaviṣyadbodhanaṃ kāntamatha tatra hi saṃsthitā
||36||na bodhayāmi yadyenaṃ cirāttadbudhyate svayam .
kimekaivāvatiṣṭhe'hamityevaṃ bodhayāmyaham
||37||iti saṃcintya cūḍālā dehaṃ karaṇapañjaram .
saṃtyajya prāpa cittattve sthitimādyantavarjite
||38||tatra sā cetanāspandaṃ kṛtvā sattvavataḥ prabhoḥ .
svaṃ viveśa punardehaṃ svaṃ nīḍamiva pakṣiṇī
||39||kumbhākṛtirathotthāya niviṣṭā kusumasthale .
sāma gātuṃ pravṛttā sā bhramarīvṛndaniḥsvanā
||40||taṃ sāmasvanamākarṇya citsattvaguṇaśālinī .
bubudhe bhūpaterdehe vasanta iva padminī
||41||dṛśaṃ vikāsayāmāsa tāṃ tadārka ivābjinīm .
gṛhītasattvasaṃpattiḥ śikhidhvajamahīpatiḥ
||42||apaśyatkumbhamagrasthaṃ sāmagāyanatatparam .
pareṇa vapuṣā yuktaṃ sāmavedamivāparam
||43||aho bata vayaṃ dhanyāḥ punaḥ prāpto muniḥ svataḥ .
ityevodāharavrājā kumbhāya kusumaṃ dadau
||44||diṣṭyoditāḥ smo bhagavaṃstava cetasi pāvane .
ke nāma vā mahāsattvāḥ prasādeṣvaṅga no sthitāḥ
||45||asmatpavitrīkaraṇamevāgamanakāraṇam .
na cetkiṃ cāgame brūhi dvitīyaṃ kāraṇaṃ bhavet
||46||kumbha uvāca .
yataḥ prabhṛti yāto'smi tvatsakāśādaninditaḥ .
tataḥ prabhṛti ceto me tvayaiveha samaṃ sthitam
||47||ramye svarge na tiṣṭhāmi samīpe tava sāṃpratam .
abhīṣṭamudyadevāṅga ramyāṇāṃ tatpuraḥ sthitam
||48||tvādṛśo bandhurāptaśca suhṛnmitraṃ tathā sakhā .
viśvāsyo vāpi śiṣyaśca manye jagati nāsti me
||49||śikhidhvaja uvāca .
aho nu phalitaṃ puṇyapādapairnaḥ kulācale .
yasmādbhavānasaṅgo'pi vāñchatyasmatsamāgamam
||50||idaṃ vanamime vṛkṣā bhṛtyo'yamahamādṛtaḥ .
rocate te na cetasvargastadiha sthīyatāṃ prabho
||51||bhavadvitīrṇayā yogayuktyā viśrāntavānaham .
yathā sādho tathā manye svarge viśramaṇaṃ kutaḥ
||52||tāmeva saṃsthitiṃ svacchāmavalambya prakāśinīm .
vihareha yathākāmaṃ svarge bhūmitale tathā
||53||kumbha uvāca .
pare pade mahānande kaccidviśrāntavānasi .
idaṃ bhedamayaṃ duḥkhaṃ kaccitsaṃtyaktavānasi
||54||kaccidāpātaramyebhyaḥ saṃkalpebhyo ratirbhṛśam .
nirmūlatāṃ gatā rājanbhoganīrasameva te
||55||heyādeyadaśātītaṃ śāntaṃ śamasamasthiti .
yathāprāpteṣvanudvegaṃ kaccittava manaḥsthitam
||56||śikhidhvaja uvāca .
tvatprasādena bhagavandṛṣṭā dṛśyātigā gatiḥ .
prāptaḥ saṃsārasīmānto labdho labdhavyaniścayaḥ
||57||cirādaticireṇaiva viśrānto'smi nirāmayaḥ .
labdhaṃ lavdhavyamakhilaṃ tṛptaḥ saṃścirasaṃsthitaḥ
||58||nopadeṣṭavyamasmākaṃ kiṃcidapyupayujyate .
sarvatraivātitṛpto'smi saṃsthito'smi gatajvaraḥ
||59||jñātamajñātamaprāptaṃ tyaktaṃ tyaktavyamāśritam .
tattvaṃ paratvaṃ sattvaṃ me svasyaivāsti na kiṃcana
||60||niḥsaṃsṛtirvigatamohabhayo virāgo
nityoditaḥ samasamāśayasarvasaumyaḥ .
sarvātmakaḥ sakalasaṃkalanāviyukta
ākāśakośaviśadaḥ samamāsthito'smi
||61||ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de0 mo0 nirvāṇaprakaraṇe pū0 cū0 kumbhapunarāgamanaṃ nāma tryadhikaśatatamaḥ sargaḥ .. 103 ..