मुख्यं गम्यताम्

Try searching

Quick links

Crawlable search page

Yoga Vāsiṣṭham — Nirvāṇaprakaraṇam — Pūrvārdham — Sarga 103

3
Yoga Vāsiṣṭham · Nirvāṇaprakaraṇam — Pūrvārdham · 103

Traditionally attributed to Vālmīki; dialogue of Vasiṣṭha and Rāma

śrīvasiṣṭha uvāca .

nirvikalpasamādhānātkāṣṭhakuḍyopamasthitiḥ .

evaṃ śikhidhvajo rājā cūḍālāmadhunā śrṛṇu

||1||

śikhidhvajaṃ taṃ bhartāraṃ kumbhaveṣeṇa tena sā .

prabodhyāntardhimāgatya tatāra tarasā nabhaḥ

||2||

devaputrākṛtiṃ vyomni jahau māyāvinirmitām .

vidagdhamugdhamākāraṃ straiṇaṃ jagrāha sundaram

||3||

nabhasā svapuraṃ prāpa viveśāntaḥpuraṃ kṣaṇāt .

dṛśyā babhūva lokasya nṛpakarma cakāra ca

||4||

vāsaratritayenātha punarambarametya sā .

babhūva kumbho yogena śikhidhvajavanaṃ yayau

||5||

tathā tatraiva taṃ bhūpamapaśyadvanabhūmigā .

nirvikalpasamādhisthaṃ samutkīrṇamiva drumam

||6||

aho nu khalu bho diṣṭyā viśrānto'yamihātmani .

sthitaḥ svasthaḥ samaḥ śānta ityuvāca punaḥpunaḥ

||7||

tadenaṃ tāvadetasmādbodhayāmi parātpadāt .

idānīmeva kiṃ dehatyāgameṣa karoti vai

||8||

kiṃcitkālaṃ sphuratveṣa rājyena vipinena vā .

samameva gamiṣyāvastyaktadehāvimau samau

||9||

tasyopadeśo viṣamaḥ pariṇāmaṃ na gacchati .

anenābhyāsayogena tāvadābodhayāmyaham

||10||

iti saṃcintya cūḍālā siṃhanādaṃ cakāra sā .

bhūyobhūyaḥ prabhoragre vanecarabhayapradam

||11||

na cacāla śilevādrau yadā nādena tena saḥ .

bhūyobhūyaḥ kṛtenāpi tadā sā taṃ vyacālayat

||12||

cālitaḥ pātito'pyeṣa yadā na bubudhe nṛpaḥ .

tadā saṃcintayāmāsa cūḍālā kumbharūpiṇī

||13||

aho pariṇataḥ sādhuḥ svapade bhagavānayam .

tadenaṃ hi kayā yuktyā sāṃprataṃ bodhayāmyaham

||14||

athavainaṃ mahātmānaṃ kimarthaṃ bodhayāmyaham .

videhaṃ bodhamāsādya tiṣṭhatveṣa yathāsukham

||15||

ahamapyaṃganādehamimaṃ tyaktvā paraṃ padam .

apunarjananāyaiva gacchāmīha hi kiṃ samam

||16||

iti saṃcintya dehaṃ svaṃ tyaktumabhyudyatā satī .

punaḥ saṃcintayāmāsa cūḍālā sā mahāmatiḥ

||17||

ālokayāmi caitāvadenaṃ dehaṃ mahīpateḥ .

yadyasya sattvaśeṣo'sti bodhabījaṃ hṛdantare

||18||

tatkālenaiṣa bhagavānsaṃprabodhamupaiṣyati .

mūlakośarasālīnaṃ puṣpajālamiva drume

||19||

tadevaṃ virahañjīvanmukta eva bhavatyalam .

mukto bhavatyatha yadi manye gacchāmi tatsamam

||20||

iti saṃcintya cūḍālā sparśanena nayena ca .

patimālokya sāśaṅkamuvāca varavarṇinī

||21||

astyeva sattvaśeṣo'sya hṛdi saṃbodhakāraṇam .

saṃbodhahetūdayena sattvaśeṣaṃ vyabudhyata

||22||

śrīrāma uvāca .

bhṛśaṃ saṃśāntacittasya kāṣṭhaloṣṭasamasthiteḥ .

sattvaśeṣaḥ kathaṃ brahmanjñāyate dhyānaśālinaḥ

||23||

śrīvasiṣṭha uvāca .

prabodhakāraṇaṃ yasya durlakṣyāṇuvapurhṛdi .

vidyate sattvaśeṣo'ntarbīje puṣpaphalaṃ yathā

||24||

cittaspandaviyuktasya tasyāspanditasaccitaḥ .

dvitvaikatvavihīnasya samasyācalasaṃsthiteḥ

||25||

kāyaḥ samasamābhogo na glāyati na hṛṣyati .

nāstameti na codeti samamevāvatiṣṭhate

||26||

dvitvaikatvādiyuktasya yasya praspandate manaḥ .

tasya deho'nyatāmeti nāspandasya kadācana

||27||

cittaspando hi sarveṣāṃ kāraṇaṃ jagataḥ sthiteḥ .

rāma bhāvavikārāṇāṃ kusumānāṃ yathā madhuḥ

||28||

asminprayāsyato dehe cetaso hi muhurmuhuḥ .

harṣaḥ kopo na saṃmoho vaśameti raghūdvaha

||29||

citte praśamamāyāte kāyo yaḥ sattvavarjitaḥ .

bādhate nāmbarasyeva tasya bhāvavikārabhūḥ

||30||

vīcyādi na yathodeti samāyā jalasaṃtateḥ .

tathā na dṛśyate doṣaḥ samāyāḥ sattvasaṃtateḥ

||31||

sattvasyānupalambho'sti na tasyopaśamādṛte .

yāvadbhāti samaṃ tattvaṃ kālācchāmyati kevalam

||32||

dehe yasmiṃstu no cittaṃ nāpi sattvaṃ ca vidyate .

sa tāpe himavadrāma pañcatvena vilīyate

||33||

śikhidhvajasya deho'sau niścittastejasorjitaḥ .

sattvāṃśena ca saṃyuktastena na glānibhājanam

||34||

taṃ tathābhūtamālokya bharturdehaṃ varāṅganā .

anujjhitavatī dehaṃ cintayāmāsa satvaram

||35||

cittattvaṃ sarvagaṃ śuddhaṃ praviśyābodhayāmyaham .

bhaviṣyadbodhanaṃ kāntamatha tatra hi saṃsthitā

||36||

na bodhayāmi yadyenaṃ cirāttadbudhyate svayam .

kimekaivāvatiṣṭhe'hamityevaṃ bodhayāmyaham

||37||

iti saṃcintya cūḍālā dehaṃ karaṇapañjaram .

saṃtyajya prāpa cittattve sthitimādyantavarjite

||38||

tatra sā cetanāspandaṃ kṛtvā sattvavataḥ prabhoḥ .

svaṃ viveśa punardehaṃ svaṃ nīḍamiva pakṣiṇī

||39||

kumbhākṛtirathotthāya niviṣṭā kusumasthale .

sāma gātuṃ pravṛttā sā bhramarīvṛndaniḥsvanā

||40||

taṃ sāmasvanamākarṇya citsattvaguṇaśālinī .

bubudhe bhūpaterdehe vasanta iva padminī

||41||

dṛśaṃ vikāsayāmāsa tāṃ tadārka ivābjinīm .

gṛhītasattvasaṃpattiḥ śikhidhvajamahīpatiḥ

||42||

apaśyatkumbhamagrasthaṃ sāmagāyanatatparam .

pareṇa vapuṣā yuktaṃ sāmavedamivāparam

||43||

aho bata vayaṃ dhanyāḥ punaḥ prāpto muniḥ svataḥ .

ityevodāharavrājā kumbhāya kusumaṃ dadau

||44||

diṣṭyoditāḥ smo bhagavaṃstava cetasi pāvane .

ke nāma vā mahāsattvāḥ prasādeṣvaṅga no sthitāḥ

||45||

asmatpavitrīkaraṇamevāgamanakāraṇam .

na cetkiṃ cāgame brūhi dvitīyaṃ kāraṇaṃ bhavet

||46||

kumbha uvāca .

yataḥ prabhṛti yāto'smi tvatsakāśādaninditaḥ .

tataḥ prabhṛti ceto me tvayaiveha samaṃ sthitam

||47||

ramye svarge na tiṣṭhāmi samīpe tava sāṃpratam .

abhīṣṭamudyadevāṅga ramyāṇāṃ tatpuraḥ sthitam

||48||

tvādṛśo bandhurāptaśca suhṛnmitraṃ tathā sakhā .

viśvāsyo vāpi śiṣyaśca manye jagati nāsti me

||49||

śikhidhvaja uvāca .

aho nu phalitaṃ puṇyapādapairnaḥ kulācale .

yasmādbhavānasaṅgo'pi vāñchatyasmatsamāgamam

||50||

idaṃ vanamime vṛkṣā bhṛtyo'yamahamādṛtaḥ .

rocate te na cetasvargastadiha sthīyatāṃ prabho

||51||

bhavadvitīrṇayā yogayuktyā viśrāntavānaham .

yathā sādho tathā manye svarge viśramaṇaṃ kutaḥ

||52||

tāmeva saṃsthitiṃ svacchāmavalambya prakāśinīm .

vihareha yathākāmaṃ svarge bhūmitale tathā

||53||

kumbha uvāca .

pare pade mahānande kaccidviśrāntavānasi .

idaṃ bhedamayaṃ duḥkhaṃ kaccitsaṃtyaktavānasi

||54||

kaccidāpātaramyebhyaḥ saṃkalpebhyo ratirbhṛśam .

nirmūlatāṃ gatā rājanbhoganīrasameva te

||55||

heyādeyadaśātītaṃ śāntaṃ śamasamasthiti .

yathāprāpteṣvanudvegaṃ kaccittava manaḥsthitam

||56||

śikhidhvaja uvāca .

tvatprasādena bhagavandṛṣṭā dṛśyātigā gatiḥ .

prāptaḥ saṃsārasīmānto labdho labdhavyaniścayaḥ

||57||

cirādaticireṇaiva viśrānto'smi nirāmayaḥ .

labdhaṃ lavdhavyamakhilaṃ tṛptaḥ saṃścirasaṃsthitaḥ

||58||

nopadeṣṭavyamasmākaṃ kiṃcidapyupayujyate .

sarvatraivātitṛpto'smi saṃsthito'smi gatajvaraḥ

||59||

jñātamajñātamaprāptaṃ tyaktaṃ tyaktavyamāśritam .

tattvaṃ paratvaṃ sattvaṃ me svasyaivāsti na kiṃcana

||60||

niḥsaṃsṛtirvigatamohabhayo virāgo

nityoditaḥ samasamāśayasarvasaumyaḥ .

sarvātmakaḥ sakalasaṃkalanāviyukta

ākāśakośaviśadaḥ samamāsthito'smi

||61||

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de0 mo0 nirvāṇaprakaraṇe pū0 cū0 kumbhapunarāgamanaṃ nāma tryadhikaśatatamaḥ sargaḥ .. 103 ..