Traditionally attributed to Vālmīki; dialogue of Vasiṣṭha and Rāma
śrīrāma uvāca .
nityaṃ jñānaikaniṣṭhatvādātmārāmatayā tathā .
muktaiḥ karmaparityāgaḥ kasmānna kriyate mune
||1||śrīvasiṣṭha uvāca .
heyopādeyadṛṣṭī dve yasya kṣīṇe hi tasya vai .
kriyātyāgena ko'rthaḥ syātkriyāsaṃśrayaṇena vā
||2||na tadastīha yattyājyaṃ jñasyodvegakaraṃ bhavet .
na vāsti yadupādeyaṃ tajjñasaṃśreyatāṃ gatam
||3||jñasya nārthaḥ karmatyāgairnārthaḥ karmasamāśrayaiḥ .
tena sthitaṃ yathā yadyattattathaiva karotyasau
||4||yāvadāyuriyaṃ rāma niścitaṃ spandate tanuḥ .
tadyathāprāptamavyagraṃ spandatāmapareṇa kim
||5||anyathānyatra cetkāryā kriyā tyaktvā nijaṃ kramam .
samāne hi kriyāspande ko doṣaḥ satkrame kila
||6||samayā svacchayā buddhyā satataṃ nirvikārayā .
yathā yatkriyate rāma tadadoṣāya sarvadā
||7||iha mahyāṃ mahābāho bahavo bahudṛṣṭayaḥ .
bahudhā bahudoṣeṣu viharanti vicakṣaṇāḥ
||8||gatasaṅgatayā buddhyā viharanti yathāsthiteḥ .
gṛhasthārambhiṇaḥ kecijjīvanmuktāḥ sthitā bhuvi
||9||tajjñā rājarṣayaścānye vītarāgā bhavādṛśāḥ .
asaṃsaktadhiyo rājyaṃ kurvanti vigatajvarāḥ
||10||kecitprakṛtavedārthavyavahārānusāriṇaḥ .
yajñaśiṣṭāśino nityamagnihotre vyavasthitāḥ
||11||keciccaturṣu varṇeṣu dhyānadevārcanādikām .
svakriyāmanutiṣṭhantaḥ sthitā vividhayehayā
||12||kecitsarvaparityāgamantaḥ kṛtvā mahāśayāḥ .
sarvakarmaparā nityaṃ tajjñā evājñavatsthitāḥ
||13||svapne'pyadṛṣṭalokāsu mugdhamugdhamṛgāsu ca .
vanāvanīṣu śūnyāsu keciddhyānaparāyaṇāḥ
||14||puṇyavadbhiḥ sadā juṣṭe puṇyopacayakāriṇi .
śamaśālisamācāre kecidāyatane sthitāḥ
||15||rāgadveṣaprahāṇārthaṃ tyaktvā deśaṃ samāśayāḥ .
kecidanyatra deśe ca padamālambya saṃsthitāḥ
||16||vanādvanaṃ purādgrāmaṃ sthānātsthānaṃ girergirim .
bhramantaḥ saṃsthitāḥ kecitsaṃsārocchittaye budhāḥ
||17||vārāṇasyāṃ mahāpuryāṃ prayāge caiva pāvane .
śrīparvate siddhapure badaryāśramake tathā
||18||śālagrāme mahāpuṇye kalāpagrāmakoṭare .
mathurāyāṃ ca puṇyāyāṃ tathā kālañjare girau
||19||mahendravanagulmeṣu gandhamādanasānuṣu .
dardurācalavapreṣu sahyakācalabhūmiṣu
||20||vindhyaśailasya kaccheṣu malayasyodareṣu ca .
kailāsavanajāleṣu ṛkṣavatkuhareṣu ca
||21||eteṣvanyeṣu cānyeṣu vaneṣvāyataneṣu ca .
tapasvinastathā rāma bahavo bahudṛṣṭayaḥ
||22||kecittyaktanijācārāḥ kecicca kramasaṃsthitāḥ .
kecitprabuddhamatayo nityamunmattaceṣṭitāḥ
||23||kecitsvadeśarahitāḥ kecittyaktanijāspadāḥ .
ekasthānaratāḥ kecidbhramantaḥ kecidāsthitāḥ
||24||eteṣāṃ mahatāṃ madhye nabhastalanivāsinām .
pātālaniratānāṃ ca daityādīnāṃ mahāmate
||25||vijñātalokaparyāyāḥ samyagdarśananirmalāḥ .
kecitprabuddhamatayo dṛṣṭadṛśyaparāvarāḥ
||26||aprabuddhadhiyaḥ keciddolāndolitacetasaḥ .
nivṛttāḥ pāpakācārātsujanānugatāḥ sthitāḥ
||27||ardhaprabuddhamatayaḥ kecijjñānāvalepataḥ .
parityaktakriyācārā ubhayabhraṣṭatā gatāḥ
||28||itthamasmiñjanānīke janmasaṃtaraṇārthinaḥ .
bahavaḥ saṃsthitā rāma bahudhā bahudṛṣṭayaḥ
||29||saṃsārottaraṇe tatra na heturvanavāsitā .
nāpi svadeśavāsitvaṃ na ca kaṣṭatapaḥkriyāḥ
||30||na kriyāyāḥ parityāgo na kriyāyāḥ samāśrayaḥ .
nācāreṣu samārambhavicitraphalapālayaḥ
||31||svabhāvaḥ kāraṇaṃ nāma saṃsārottaraṇaṃ prati .
asaṃsaktaṃ mano yasya sa tīrṇo bhavasāgarāt
||32||śubhāśubhāḥ kriyā nityaṃ kurvanpariharannapi .
punareti na saṃsāramasaṃsaktamanā muniḥ
||33||śubhāśubhāḥ kriyā nityamakurvannapi durmatiḥ .
nimajjatyeva saṃsāre parityaktamanāḥ śaṭhaḥ
||34||makṣikevāntaḥsārajñā duḥkhāduḥkhapradāyinī .
na nivārayituṃ śakyā na ca mārayituṃ matiḥ
||35||kākatālīyayogena kadācitsvasya cetasaḥ .
pravṛttirjāyate sidhyai svayamātmāvalokane
||36||avalokanato labdhvā tattvaṃ nairmalyamāgatam .
ceto bhavati nirdvandvamasaṃsaktamanāmayam
||37||acittatvaṃ prayātena sattvarūpeṇa cetasā .
samo bhūtvā sukhaṃ tiṣṭha parākāśāṃśarūpabhṛt
||38||adhigataparamārthastyaktarāgādidoṣaḥ
samamatiruditātmā tvaṃ mahātmā mahātman .
raghutanaya viśokastiṣṭha niḥśaṅkameko
jananamaraṇamuktaṃ pāvanaṃ tatpadaṃ tvam
||39||prakṛtimalavikāropādhibodhādirūpaṃ
jagati vimalarūpe nāsti kiṃcitkvacicca .
sphuṭamakṛtakamasti brahma ciddhāma tacca
svayamahamiti matvā tiṣṭha niḥśaṅkamekaḥ
||40||adhikavacanagamyaṃ nānyadastyaṅga kiṃci-
ttava śubhamupadeśyaṃ jñānasaṃbodhanāya .
uditamakhilamādyaṃ jñānasāraṃ samagraṃ
viditasakalavedyo rāghava tvaṃ hi jātaḥ
||41||śrīvālmīkiruvāca .
ityuktvā munināyako vyapagatāśeṣaiṣaṇe rāghave
sarvasmiṃśca sabhājane sthitavati dhyānaikatānopame .
prāpte brahmapadaṃ dhiyā dhavalayā tūṣṇīmabhūtṣaṭpadaḥ
kṛtvevāraṇitaṃ sarojapaṭale pātuṃ pravṛtto rasam
||42||ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vā0 de0 mo0 ni0 u0 muktapuruṣasthitivarṇanaṃ nāma navanavatyadhikaśatatamaḥ sargaḥ .. 199 ..