मुख्यं गम्यताम्

Try searching

Quick links

Crawlable search page

Yoga Vāsiṣṭham — Nirvāṇaprakaraṇam — Uttarārdham — Sarga 199

3
Yoga Vāsiṣṭham · Nirvāṇaprakaraṇam — Uttarārdham · 199

Traditionally attributed to Vālmīki; dialogue of Vasiṣṭha and Rāma

śrīrāma uvāca .

nityaṃ jñānaikaniṣṭhatvādātmārāmatayā tathā .

muktaiḥ karmaparityāgaḥ kasmānna kriyate mune

||1||

śrīvasiṣṭha uvāca .

heyopādeyadṛṣṭī dve yasya kṣīṇe hi tasya vai .

kriyātyāgena ko'rthaḥ syātkriyāsaṃśrayaṇena vā

||2||

na tadastīha yattyājyaṃ jñasyodvegakaraṃ bhavet .

na vāsti yadupādeyaṃ tajjñasaṃśreyatāṃ gatam

||3||

jñasya nārthaḥ karmatyāgairnārthaḥ karmasamāśrayaiḥ .

tena sthitaṃ yathā yadyattattathaiva karotyasau

||4||

yāvadāyuriyaṃ rāma niścitaṃ spandate tanuḥ .

tadyathāprāptamavyagraṃ spandatāmapareṇa kim

||5||

anyathānyatra cetkāryā kriyā tyaktvā nijaṃ kramam .

samāne hi kriyāspande ko doṣaḥ satkrame kila

||6||

samayā svacchayā buddhyā satataṃ nirvikārayā .

yathā yatkriyate rāma tadadoṣāya sarvadā

||7||

iha mahyāṃ mahābāho bahavo bahudṛṣṭayaḥ .

bahudhā bahudoṣeṣu viharanti vicakṣaṇāḥ

||8||

gatasaṅgatayā buddhyā viharanti yathāsthiteḥ .

gṛhasthārambhiṇaḥ kecijjīvanmuktāḥ sthitā bhuvi

||9||

tajjñā rājarṣayaścānye vītarāgā bhavādṛśāḥ .

asaṃsaktadhiyo rājyaṃ kurvanti vigatajvarāḥ

||10||

kecitprakṛtavedārthavyavahārānusāriṇaḥ .

yajñaśiṣṭāśino nityamagnihotre vyavasthitāḥ

||11||

keciccaturṣu varṇeṣu dhyānadevārcanādikām .

svakriyāmanutiṣṭhantaḥ sthitā vividhayehayā

||12||

kecitsarvaparityāgamantaḥ kṛtvā mahāśayāḥ .

sarvakarmaparā nityaṃ tajjñā evājñavatsthitāḥ

||13||

svapne'pyadṛṣṭalokāsu mugdhamugdhamṛgāsu ca .

vanāvanīṣu śūnyāsu keciddhyānaparāyaṇāḥ

||14||

puṇyavadbhiḥ sadā juṣṭe puṇyopacayakāriṇi .

śamaśālisamācāre kecidāyatane sthitāḥ

||15||

rāgadveṣaprahāṇārthaṃ tyaktvā deśaṃ samāśayāḥ .

kecidanyatra deśe ca padamālambya saṃsthitāḥ

||16||

vanādvanaṃ purādgrāmaṃ sthānātsthānaṃ girergirim .

bhramantaḥ saṃsthitāḥ kecitsaṃsārocchittaye budhāḥ

||17||

vārāṇasyāṃ mahāpuryāṃ prayāge caiva pāvane .

śrīparvate siddhapure badaryāśramake tathā

||18||

śālagrāme mahāpuṇye kalāpagrāmakoṭare .

mathurāyāṃ ca puṇyāyāṃ tathā kālañjare girau

||19||

mahendravanagulmeṣu gandhamādanasānuṣu .

dardurācalavapreṣu sahyakācalabhūmiṣu

||20||

vindhyaśailasya kaccheṣu malayasyodareṣu ca .

kailāsavanajāleṣu ṛkṣavatkuhareṣu ca

||21||

eteṣvanyeṣu cānyeṣu vaneṣvāyataneṣu ca .

tapasvinastathā rāma bahavo bahudṛṣṭayaḥ

||22||

kecittyaktanijācārāḥ kecicca kramasaṃsthitāḥ .

kecitprabuddhamatayo nityamunmattaceṣṭitāḥ

||23||

kecitsvadeśarahitāḥ kecittyaktanijāspadāḥ .

ekasthānaratāḥ kecidbhramantaḥ kecidāsthitāḥ

||24||

eteṣāṃ mahatāṃ madhye nabhastalanivāsinām .

pātālaniratānāṃ ca daityādīnāṃ mahāmate

||25||

vijñātalokaparyāyāḥ samyagdarśananirmalāḥ .

kecitprabuddhamatayo dṛṣṭadṛśyaparāvarāḥ

||26||

aprabuddhadhiyaḥ keciddolāndolitacetasaḥ .

nivṛttāḥ pāpakācārātsujanānugatāḥ sthitāḥ

||27||

ardhaprabuddhamatayaḥ kecijjñānāvalepataḥ .

parityaktakriyācārā ubhayabhraṣṭatā gatāḥ

||28||

itthamasmiñjanānīke janmasaṃtaraṇārthinaḥ .

bahavaḥ saṃsthitā rāma bahudhā bahudṛṣṭayaḥ

||29||

saṃsārottaraṇe tatra na heturvanavāsitā .

nāpi svadeśavāsitvaṃ na ca kaṣṭatapaḥkriyāḥ

||30||

na kriyāyāḥ parityāgo na kriyāyāḥ samāśrayaḥ .

nācāreṣu samārambhavicitraphalapālayaḥ

||31||

svabhāvaḥ kāraṇaṃ nāma saṃsārottaraṇaṃ prati .

asaṃsaktaṃ mano yasya sa tīrṇo bhavasāgarāt

||32||

śubhāśubhāḥ kriyā nityaṃ kurvanpariharannapi .

punareti na saṃsāramasaṃsaktamanā muniḥ

||33||

śubhāśubhāḥ kriyā nityamakurvannapi durmatiḥ .

nimajjatyeva saṃsāre parityaktamanāḥ śaṭhaḥ

||34||

makṣikevāntaḥsārajñā duḥkhāduḥkhapradāyinī .

na nivārayituṃ śakyā na ca mārayituṃ matiḥ

||35||

kākatālīyayogena kadācitsvasya cetasaḥ .

pravṛttirjāyate sidhyai svayamātmāvalokane

||36||

avalokanato labdhvā tattvaṃ nairmalyamāgatam .

ceto bhavati nirdvandvamasaṃsaktamanāmayam

||37||

acittatvaṃ prayātena sattvarūpeṇa cetasā .

samo bhūtvā sukhaṃ tiṣṭha parākāśāṃśarūpabhṛt

||38||

adhigataparamārthastyaktarāgādidoṣaḥ

samamatiruditātmā tvaṃ mahātmā mahātman .

raghutanaya viśokastiṣṭha niḥśaṅkameko

jananamaraṇamuktaṃ pāvanaṃ tatpadaṃ tvam

||39||

prakṛtimalavikāropādhibodhādirūpaṃ

jagati vimalarūpe nāsti kiṃcitkvacicca .

sphuṭamakṛtakamasti brahma ciddhāma tacca

svayamahamiti matvā tiṣṭha niḥśaṅkamekaḥ

||40||

adhikavacanagamyaṃ nānyadastyaṅga kiṃci-

ttava śubhamupadeśyaṃ jñānasaṃbodhanāya .

uditamakhilamādyaṃ jñānasāraṃ samagraṃ

viditasakalavedyo rāghava tvaṃ hi jātaḥ

||41||

śrīvālmīkiruvāca .

ityuktvā munināyako vyapagatāśeṣaiṣaṇe rāghave

sarvasmiṃśca sabhājane sthitavati dhyānaikatānopame .

prāpte brahmapadaṃ dhiyā dhavalayā tūṣṇīmabhūtṣaṭpadaḥ

kṛtvevāraṇitaṃ sarojapaṭale pātuṃ pravṛtto rasam

||42||

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vā0 de0 mo0 ni0 u0 muktapuruṣasthitivarṇanaṃ nāma navanavatyadhikaśatatamaḥ sargaḥ .. 199 ..