Traditionally attributed to Vālmīki; dialogue of Vasiṣṭha and Rāma
śrīvasiṣṭha uvāca .
ataḥ prabodhāya tava vacmi rāma mahāmate .
dāmavyālakaṭanyāyo mā te'stviti tu līlayā
||1||avivekānusaṃdhānāccittamāpadamīdṛśīm .
anantabhavaduḥkhāya parigṛhṇāti helayā
||2||kva kilāmaravidhvaṃsiśambarānīkanāthatā .
kva tāpataptajambālajālajarjaramīnatā
||3||kva dhairyamamarānīkavidrāvaṇakaraṃ mahat .
kva kirātamahīpālakṣudrakiṅkararūpatā
||4||kva nāma nirahaṅkāracitsattvodāradhīratā .
kva mithyāvāsanāveśādahaṅkārakukalpanā
||5||śākhāpratānagahanā saṃsāraviṣamañjarī .
ahaṅkārāṅkurā deva samudetīyamātatā
||6||ahaṅkāramato rāma mārjayāntaḥ prayatnataḥ .
ahaṃ na kiṃcideveti bhāvayitvā sukhī bhava
||7||ahaṅkārāmbudacchannaṃ paramārthendumaṇḍalam .
rasāyanamayaṃ śītamadṛśyatvamupāgatam
||8||ahaṅkārapiśācārtā dāmavyālakaṭāstrayaḥ .
gatāḥ sattāmasanto'pi māyāmāhātmyadānavāḥ
||9||kāśmīreṣu mahāraṇyasarasīvanapalvale .
adya matsyāḥ sthitā rāma śaivālalavalālasāḥ
||10||śrīrāma uvāca .
nāsato vidyate bhāvo nābhāvo vidyate sataḥ .
te hyasantaḥ kathaṃ sattāṃ saṃpannā iti me vada
||11||śrīvasiṣṭha uvāca .
evametanmahābāho nāsatsaṃbhavati kvacit .
kadācitkiṃcidapyeva bṛhatsaṃpadyate tanu
||12||kimasatsaṃsthitaṃ brūhi kiṃ tatsadvātha saṃsthitam .
samyaṅnidarśanenaiva kariṣye tava bodhanam
||13||śrīrāma uvāca .
santa eva sthitāḥ santo brahmanvayamime kila .
dāmādayastvasanto'pi vakṣi santaḥ sthitā iti
||14||śrīvasiṣṭha uvāca .
yathā dāmādayo rāma sthitā māyāmayā iti .
asatyā eva satyābhā mṛgatṛṣṇāmbupūravat
||15||tathaiveme vayamapi sasurāsuradānavāḥ .
asatyā eva valgāmo yāma āyāma eva ca
||16||alīkameva tvadbhāvo madbhāvo'līkameva ca .
anubhūto'pyasadrūpaḥ svapne svamaraṇaṃ yathā
||17||mṛto bandhuryathā svapne'pyanubhūto'pyasanmayaḥ .
mṛto'yamiti cejjñaptirbhavedevamidaṃ jagat
||18||eṣātimūḍhaviṣaya uktireva na rājate .
abhyāsena vinodeti nānubhūterapahnavaḥ
||19||niścayo'ntaḥprarūḍho yaḥ saṃpanno'bhyasanaṃ vinā .
nāśamāyāti loke'sminna kadācana kasyacit
||20||idaṃ jagadasadbrahma satyamityeva vakti yaḥ .
tamunmattamivonmatto vimūḍho'pi hasatyalam
||21||akṣībakṣīvayoraikyaṃ kva kilehājñatajjñayoḥ .
andhaprakāśayorbodhe syācchāyātapayoriva
||22||yatnenāpyanubhūto'rthaḥ satye kartumapahnavam .
ajño'ntaśca na śakroti śavamākramaṇaṃ yathā
||23||brahma sarvaṃ jagaditi vaktuṃ nājñasya yujyate .
tapovidyānanubhave sa tadevānubhūtavān
||24||abuddhaviṣaye hyeṣā rāma vākpravirājate .
buddhasyāsmīti rūpeṇa kila nāstyeva kiṃcana
||25||brahmevedaṃ paraṃ śāntamityevānubhavansudhīḥ .
apahnavaḥ svānubhūteḥ kartuṃ tasya kva yujyate.
||26||parasmādvyatirekeṇa nāhamātmani kiṃcana .
hemanīvormikāditvaṃ na mayyasti viśiṣṭatā
||27||bhūtatā vyatirekeṇa mūḍhe nātmani kiṃcana .
ūrmyādibuddhau hemeva jñe nāsti paramārthatā
||28||mithyāhaṃtāmayo mūḍhaḥ satyaikātmamayaḥ sudhīḥ .
yujyate na kvacinnāma svabhāvāpahnavo'nayoḥ
||29||yo yanmayastasya tasminyujyate'pahnavaḥ katham .
puruṣasya ghaṭo'smīti vākyamunmattameva hi
||30||tasmānneme vayaṃ satyā naca dāmādayaḥ kvacit .
asatyāste vayaṃ ceme nāsti naḥ khalu saṃbhavaḥ
||31||satyaṃ saṃvedanaṃ śuddhaṃ bodhākāśaṃ nirañjanam .
satyaṃ sarvagataṃ śāntamastyanastamayodayam
||32||sarvaṃ śāntaṃ ca niḥśūnyaṃ na kiṃcidiva saṃsthitam .
tatra vyomni vibhāntīmā nijā bhāso'ṅga sṛṣṭayaḥ
||33||yathā taimirikākṣasya sahajā eva dṛṣṭayaḥ .
keśoṇḍrakādivadbhānti tathemāstatra dṛṣṭayaḥ
||34||sa ātmānaṃ yathā vetti tathānubhavati kṣaṇāt .
cidākāśastato'satyamapi satyaṃ tadīkṣaṇāt
||35||na satyamasti nāsatyamiti tasmājjagattraye .
yadyathā vetti cidrūpaṃ tattathodetyasaṃśayam
||36||yathā dāmādayastadvadevamabhyuditā vayam .
satyāsatyāḥ kimatrāṅga tānpratyapi vikalpanā
||37||asyānantasya cidvyomnaḥ sarvagasya nirākṛteḥ .
cidudeti yathā yāntastathā sā tatra bhātyalam
||38||yatra dāmādirūpeṇa saṃvitprakacitā svayam .
tathā sā tatra saṃpannā tathākārānubhūtitaḥ
||39||asmadādisvarūpeṇa saṃvidyatroditā svayam .
tathāsau tatra saṃpannā tathākārānubhūtitaḥ
||40||svasvapnapratibhāsasya jagadityabhidhā kṛtā .
cidvyomno vyomavapuṣastāpasyeva mṛgāmbutā
||41||yatra prabuddhaṃ cidvyoma tatra dṛśyābhidhā kṛtā .
yatra suptaṃ tu tenaiva tatra mokṣābhidhā kṛtā
||42||naca tatkvacidāsuptaṃ na prabuddhaṃ kadācana .
cidvyoma kevalaṃ dṛśyaṃ jagadityavagamyatām
||43||nirvāṇameva sargaśrīḥ sargaśrīreva nirvṛtiḥ .
nānayoḥ śabdayorarthabhedaḥ paryāyayoriva
||44||paramārtho jagaditi rūpaṃ vetti svayaṃ svakam .
yathā taimirikaṃ cakṣuḥ keśoṇḍrakamivekṣate
||45||na tatkeśoṇḍṛkaṃ kiṃcitsā hi dṛṣṭistathā sthitā .
nedaṃ dṛśyamidaṃ kiṃciditthaṃ cidvyoma saṃsthitam
||46||sarvatra sarvamidamasti yathānubhūtaṃ
no kiṃcana kvacidihāsti na cānubhūtam .
śāntaṃ sadekamidamātatamitthamāste
saṃtyaktaśokabhayamedamatastvamāssva
||47||śilodarākāraghanaṃ praśāntaṃ
mahācite rūpamidaṃ svamaccham .
naivāsti nāstīti dṛśau kvacittu
yaccāsti tatsādhu tadeva bhāti
||48||ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de0 mokṣopāyeṣu sthitiprakaraṇe sadasannirākaraṇaṃ nāmaikatriṃśaḥ sargaḥ .. 31 ..