Traditionally attributed to Vālmīki; dialogue of Vasiṣṭha and Rāma
śrīrāma uvāca .
bhagavantatvadharmajña pratiṣṭhāmalamāgatam .
yalloke tadvada brahmandaiva nāma kimucyate
||1||śrīvasiṣṭha uvāca .
pauruṣaṃ sarvakāryāṇāṃ kartṛ rāghava netarat .
phalabhoktṛ ca sarvatra na daivaṃ tatra kāraṇam
||2||daivaṃ na kiṃcitkurute na bhuṅte na ca vidyate .
na dṛśyate nādriyate kevalaṃ kalpanedṛśī
||3||siddhasya pauruṣeṇeha phalasya phalaśālinā .
śubhāśubhārthasaṃpattirdaivaśabdena kathyate
||4||pauruṣopanatā nityamiṣṭāniṣṭasya vastunaḥ .
prāptiriṣṭāpyaniṣṭā vā daivaśabdena kathyate
||5||bhāvī tvavaśyamevārthaḥ puru'ṣārthaikasādhanaḥ .
yaḥ so'smim̐llokasaṃghāte daivaśabdena kathyate
||6||nanu rāghava lokasya kasyacitkiṃcideva hi .
daivamākāśarūpaṃ hi karoti na karoti ca
||7||puruṣārthasya siddhasya śubhāśubhaphalodaye .
idamitthaṃ sthitamiti yoktistaddaivamucyate
||8||itthaṃ mamābhavadbuddhititha me niścayo hyabhūt .
iti karmaphalaprāptau yoktistaddaivamucyate
||9||iṣṭāniṣṭaphalaprāptāvidamityasya vācakam .
āśvāsanāmātravaco daivamityeva kathyate
||10||śrīrāma uvāca .
bhagavansarvadharmajña yatprākkarmopasaṃcitam .
taddaiva daivamityuktamapamṛṣṭa kathaṃ tvayā
||11||śrīvasiṣṭha uvāca ..
sādhu rāghava jānāsi śṛṇu vakṣyāmi te'khilam .
daivaṃ nāstīti te yena sthirā buddhirbhaviṣyati
||12||yā manovāsanā pūrva babhūva kila bhūriśaḥ .
saiveyaṃ karmabhāvena nṛṇāṃ pariṇatiṃ gatā
||13||janturyadvāsano rāma tatkartā bhavati kṣaṇāt .
anyakarmānyabhāvaścetyetannaivopapadyate
||14||grāmago grāmamāpnoti pattanārthī ca pattanam .
yo yo yadvāsanastatra sa sa prayatate sadā
||15||yadeva tīvrasaṃvegāddṛḍhaṃ karma kṛtaṃ purā .
tadeva daivaśabdena paryāyeṇeha kathyate
||16||evaṃ karmasthakarmāṇi karmaprauḍhā svavāsanā .
vāsanā manaso nānyā mano hi puruṣaḥ smṛtaḥ
||17||yadaivaṃ tāni karmāṇi karma sādho mano hi tat .
mano hi ṣuruṣastasmāddaiva nāstīti niścayaḥ
||18||eṣa eva manojanturyadyatprayatate hitam .
kṛtaṃ tattadavāpnoti svata eva hi daivataḥ
||19||manaścittaṃ vāsanā ca karma daivaṃ ca niścayaḥ .
rāma durniścayasyaitāḥ saṃjñāḥ sadbhirudāhṛtāḥ
||20||evaṃnāmā hi puruṣo dṛḍhabhāvanayā yathā .
nityaṃ prayatate rāma phalamāpnotyalaṃ tathā
||21||evaṃ puruṣakāreṇa sarvameva radhūdvaha .
prāpyate netareṇeha tasmātsa śubhado'stu te
||22||śrīrāma uvāca .
prāktanaṃ vāsanājālaṃ niyojayati māṃ yathā .
mune tathaiva tiṣṭhāmi kṛpaṇaḥ kiṃ karomyaham
||23||śrīvasiṣṭha uvāca .
ata eva hi rāma tvaṃ śreyaḥ prāpnoṣi śāśvatam .
svaprayatnopanītena pauruṣeṇaiva nānyathā
||24||dvividho vāsanāvyūhaḥ śubhaścaivāśubhaśca te .
prāktano vidyate rāma dvayorekataro'tha vā ..
vāsanaughena śuddhena tatra cedadya nīyase .
tatkrameṇa śubhenaiva padaprāpsyasi śāśvatam
||26||atha cedaśubho bhāvastvāṃ yojayati saṃkaṭe .
prāktanastadasau yatnājjetavyo bhavatā balāt
||27||prājñaścetanamātrastvaṃ na dehastvaṃ jaḍātmakaḥ .
anyena cetasā tatte cetyatvaṃ kveva vidyate
||28||anyastvāṃ cetayati cettaṃ cetayati ko'paraḥ .
ka imaṃ cetayettasmādanavasthā na vāstavī
||29||śubhāśubhābhyāṃ mārgābhyāṃ vahantī vāsanāsarit .
pauruṣeṇa prayatnena yojanīyā śubhe pathi
||30||aśubheṣu samāviṣṭaṃ śubheṣvevāvatāraya .
svaṃ manaḥ puruṣārthena balena balināṃ vara
||31||aśubhāccālitaṃ yāti śubhaṃ tasmādapītarat .
jantościttaṃ tu śuvittanmuhūścatūyedgalāt
||32||samatā sāṃtvanenāśu na drāgiti śaneśaneḥ .
pauruṣeṇaiva yatnena pālayeccittabālakam
||33||vāsanaughastvayā pūrvamabhyāsena ghanīkṛtaḥ .
śubho vāpyaśubho vāpi śubhamadya ghanīkuru
||34||prāgabhyāsavaśādyātā yadā te vāsanodayam .
tadābhyāsasya sāphalyaṃ viddhi tvamarimardana
||35||idānīmapi te yāti ghanatāṃ vāsanānagha .
abhyāsavaśatastasmācchubhābhyāsamupāhara
||36||pūrve ceddhanatāṃ yātā nābhyāsāttava vāsanā .
vardhiṣyate tu nedānīmapi tāta sukhī bhava
||37||saṃdigdhāyāmapi bhṛśaṃ śubhāmeva samāhara .
asyāṃ tu vāsanāvṛddhau śubhāddoṣo na kaścana
||38||yadyadabhyasyate loke tanmayenaiva bhūyate .
ityākumāraṃ prājñeṣu dṛṣṭaṃ saṃdehavajitam
||39||yūbhāsanā yuktastadatra bhava bhūtaye .
paraṃ poruṣamāśritya vijityendriyapañcakam
||40||avyutpannamanā yāvadbhavānajñātatatpadaḥ .
guruśāstrapramāṇaistu nirṇītaṃ tāvadācara
||41||tataḥ pakvakaṣāyeṇa nūnaṃ vijñātavastunā .
śubhopyasautvayā tyājyo vāsanaugho nirādhinā
||42||yadatisubhagamāryasevitaṃ
cchubhamanusṛtya manojñabhāvabuddhyā .
adhigamaya padaṃ sadā viśoka
tadanu tadapyavamucya sādhu tiṣṭha
||43||ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye mumukṣuvyavahāraprakaraṇe karmavicāro nāma navamaḥ sargaḥ .. 9 ..