Traditionally attributed to Vālmīki; dialogue of Vasiṣṭha and Rāma
śrīvasiṣṭha uvāca .
jayanti te mahāśūrāḥ sādhavo yairvinirjitam .
avidyāmedurollāsaiḥ svamano viṣayonmukham
||1||saṃsārasyāsya duḥkhasya sarvopadravadāyinaḥ .
upāya eka evāsti manasaḥ svasya nigrahaḥ
||2||śrūyatāṃ jñānasarvasvaṃ śrutvā caivāvadhāryatām .
bhogecchāmātrako bandhastattyāgo mokṣa ucyate
||3||kimanyaiḥ śāstrasaṃdarbhaiḥ kriyatāmidameva tu .
yadyatsvādviha tatsarvaṃ dṛśyatāṃ viṣavahnivat
||4||viṣamā viṣayābhogāḥ pravicārya punaḥpunaḥ .
upariṣṭātparityajya sevyamānāḥ sukhāvahāḥ
||5||doṣānprasavati sphārānvāsanāvalitā matiḥ .
kīrṇakaṇṭakabījā bhūḥ kaṇṭakaprasaraṃ yathā
||6||alagnavāsanājālā matiḥ prasaravarjitā .
adṛṣṭarāgadveṣā yā śamameti śanaiḥ param
||7||śubhāśubhānasadglānīnprasūte suguṇānsadā .
phaladānaṅkurānkāle śreṣṭhabījavatīva bhūḥ
||8||śubhabhāvānusaṃdhānātaprasanne manasi sthite .
śanaiḥ śanaiḥ praśānte ca mithyājñānaghanāmbude
||9||vṛddhiṃ yāte ca saujanye yakṣe śukla ivoḍupe .
viveke prasṛte puṇye nabhasīvārkatejasi
||10||dhṛtāvantarvivṛddhāyāṃ muktāyāmiva kīcake .
sthitāvantaḥ kṛtārthāyāṃ madhāviva niśākare
||11||phalite śītalacchāye satsaṅgasaphaladrume .
sravatyānandasurasa samādhisaraladrume
||12||mano bhavati nirdvandvaṃ niṣkāmaṃ nirupadravam .
praśāntacāpalānarthaśokamohabhayāmayam
||13||kṣīṇaśāstrārthasaṃdehaṃ vigatāśeṣakautukam .
nirastakalpanājālaṃ mohamuktamalepakam
||14||nirīhaṃ nirupākrośaṃ nirapekṣaṃ nirādhikam .
saṃśāntaśokanīhāramasaktaṃ granthivarjitam
||15||saṃdehograsutaṃ sāgraṃ satṛṣṇādārapañjaram .
nāśayitvā svamātmānaṃ sādhayatyarthamaiśvaram
||16||ātmapīvaratāhetūnvikalpāṃścāyamujjhati .
saṃsmṛtya prabhutāmeṣu jahāti tṛṇavattanum
||17||manaso'bhyudayo nāśo manonāśo mahodayaḥ .
jñamano nāśamabhyeti mano'jñasya vivardhate
||18||manomātraṃ jagaccakraṃ manaḥ parvatamaṇḍalam .
mano vyoma mano devo mano mitraṃ mano ripuḥ
||19||vikalpakaluṣā yā syāccittattvasyātmavismṛtiḥ .
mana ityucyate seyaṃ vāsanā bhavabhāginī
||20||cetyānupātakalitacinmātre tiṣṭhatābhidham .
manāgvivakalpakaluṣaṃ cittattvaṃ jīva ucyate
||21||cetyaprapatitaṃ rūḍhasaṃjñamajñatvamāgatam .
tadevādhikaniḥsāraṃ kalpyate'ntarmanastayā
||22||nātmā saṃsāripuruṣo na śarīraṃ na śoṇitam .
jaḍaṃ sarvaṃ śarīrādi dehī svavadalepakaḥ
||23||śarīre kaṇaśaḥ kṛtte nāstyanyadrudhirādikāt .
nirbhinne kadalīstambhe nāstyanyatpallavādṛte
||24||mano jīvo naraṃ viddhi tadevākāramāgatam .
ātmanātmānamādatte svavikalpātmakalpitam
||25||svavikalpānnarastatra prasārya racayatyalam .
jālamātmanibandhāya kośakārakṛmiryathā
||26||imaṃ dehabhramaṃ tyaktvā deśakālāntare punaḥ .
śarīratvamathādatte pallavatvamivāṅkuraḥ
||27||yādṛgvāsanametatsyāttamanastādṛkprajāyate .
jātaṃ svapiti yaccittaṃ tatsvapne niśi tiṣṭhati
||28||amlaṃ madhurasāsiktaṃ madhuraṃ madhurañjitam .
bījaṃ prativiṣākalkasiktaṃ ca kaṭu jāyate
||29||śubhavāsanayā ceto mahatyā jāyate mahat .
bhavatīndramanorājya indratā svapnabhāṅgaraḥ
||30||kṣudravāsanayā cetaḥkṣudratāmapi pelavām .
piśācavibhramātsvapne piśācānniśi paśyati
||31||sarasi sphāranairmalye kāluṣyaṃ yāti na sthitim .
tathaiva sphārakāluṣye prasādo yāti na sthitim
||32||manasi sphārakāluṣye tadrūpaṃ jāyate phalam .
tathaiva sphāranairmalye tadrūpaṃ jāyate phalam
||33||tyajatyudārāṃ na gatiṃ kṣīṇo'pyaniśamuttamaḥ .
udyogavānavirataṃ pūraṇāśāmivoḍupaḥ
||34||neha bandho na mokṣo'sti nābandho'sti na bandhatā.
mithyotthitaiva māyeyamindrajālalatā yathā
||35||gandharvanagarākārā mṛgatṛṣṇā ivotthitā .
dvicandravibhramābhāsā dvaitaikatvavivarjitā
||36||sarvaiva brahmasatteyamityeṣā paramārthatā .
parisphurati niḥsāraḥ saṃsāro'yamasanmayaḥ
||37||nānanto'haṃ varāko'hamiti durniścayoditaḥ .
ananto'smīśvaro'smīti niścayena vilīyate
||38||sarvage svātmani svacche eṣo'hamiti bhāvanā .
etattadbandhanaṃ loke svavikalpopakalpitam
||39||bandhamokṣadaśāhīnā dvitvaikatvavivarjitā .
sarvaiva brahmasatteyamityeṣā paramārthatā
||40||nairmalyaprāptamaraṇamasaktaṃ sarvadṛṣṭiṣu .
amanastvamihāpannaṃ brahma paśyati nānyathā
||41||mano nirmalatāṃ yātaṃ śubhasaṃtānavāribhiḥ .
brāhmīṃ dṛṣṭimupādatte rāgaṃ śuklapaṭo yathā
||42||sarvameva mamātmeti sarvabhāvanayānagha .
heyādeyabale kṣīṇe bandhamokṣo vimucyatām
||43||śuddhasya manasaḥ kāyaśāstravairāgyabuddhibhiḥ .
abhijātopalasyeva jagattasyeti vidyutiḥ
||44||padārthenaikatāmetya manaso naikatānatā .
asatyajñānadṛṣṭiṃ tāṃ viddhi kṣaṇavināśinīm
||45||sabāhyābhyantaraṃ tyaktvā sarvāṃ dṛśyadṛśaṃ yadā .
manastiṣṭhati tallīnaṃ saṃprāptaṃ tatpadaṃ tadā
||46||dṛśyadṛṣṭiḥ sphuṭā yeyaṃ sā hyavaśyamasanmayī .
tanmayatvaṃ ca manasaḥ svarūpaṃ viddhi netarat
||47||ādyantayorvināśitvānmadhye'pi tadasanmayam .
ajñātamanasastena duḥkhitā hastasaṃsthitā
||48||ātmaivedaṃ jagaditi vinā bhāvena duḥkhadā .
dṛśyaśrīranyathā tveṣā bhogamokṣapradāyinī
||49||jalamanyattaraṅgo'nya iti nānātayā'jñatā .
jalameva taraṅgo'yamityekatvātkila jñatā
||50||duḥkhamāyātyasaditi heyopādeyarūpi yat .
tadabhāvena tu jñānādānantyamavaśiṣyate
||51||saṃkalpakalpitatvācca manorūpamasanmayam .
asanmayavināśe tu kaḥ śoko vada rāghava
||52||avatsalo yathā bandhurarāgadveṣayā dhiyā .
dṛśyate paśya tadvattvaṃ tattvaṃ pañjaramātmanaḥ
||53||avatsalādyathā bandhoḥ sukhaduḥkhairna lipyate .
tattvena saṃparijñānāttathā tattvacayātmanaḥ
||54||tadanādi śivaṃ jñānaṃ yanmadhyaṃ draṣṭṛdṛśyayoḥ .
tasminsatye manaḥ śāntaṃ pāṃsurvāyukṣaye yathā
||55||upaśānte manovāyau dehapāṃsuḥ praśāmyati .
punaḥ saṃsāranagare na nīhāraḥ pravartate
||56||vāsanāprāvṛṣi kṣīṇe saṃsthitau rāmamāgate .
jāḍye janitahṛtkampe paṅke śoṣamupāgate
||57||śuṣke tṛṣṇāvaṭe śānte mande hṛdayakānane .
kṣīṇeṣvakṣakadambeṣu mithyājñānaghane kṣate
||58||kṣīyate mohamihikā prabhāta iva śarvarī .
kvāpi gacchati tajjāḍyaṃ viṣaṃ mantrahataṃ yathā
||59||dehādrau na bhayakṣudrāḥ saritaḥ prasarantyalam .
nollasanti lasatpakṣāḥ saṃkalpograkalāpinaḥ
||60||parāṃ nirmalatāmeti saṃvidākāśagocaraḥ .
rājate'titarāmaccho jīvādityo mahodayaḥ
||61||ghanamohabharonmuktā viviktatvaṃ paraṃ gatāḥ .
samaye hyatiśobhante dhautā āśā mahādiśaḥ
||62||bhṛśamābhāti vimalā muditākāśamañjarī .
śītalīkṛtadikvakrā śaradvyomnīva candrikā
||63||sarvasaṃpatprakāśena paramānandadāyinā .
bhṛśaṃ saphalatāmeti suviviktā vivekabhūḥ
||64||saparvatavanābhogaṃ paramālokasundaram .
acchācchaṃ śītalacchāyaṃ jāyate bhuvanāntaram
||65||vistāritaṃ susumatāṃ sphāritaṃ sphaṭikākṛtim .
upaiti hṛtsaraḥ svacchaṃ nīrajombujakośakam
||66||hṛtpadmakośānmalinaḥ svāhaṃkāramadhuvrataḥ .
apunardarśanāyaiva cañcalaḥ kvāpi gacchati
||67||bhavatyapagatākṣepaḥ sarvagaḥ sarvanāyakaḥ .
nirvāsanaḥ śāntamanāḥ svadehanagareśvaraḥ
||68||vicāraṇāsamadhigatātmadīpako
manasyalaṃ parigaliteva dhīradhīḥ .
vilokayankṣayabhavanīrasā gatī-
rgatajvaro vilasati dehapattane
||69||ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de0 mokṣopāye sthitiprakaraṇe upaśamavarṇanaṃ nāma pañcatriṃśaḥ sargaḥ .. 35 ..