मुख्यं गम्यताम्

Try searching

Quick links

Crawlable search page

Yoga Vāsiṣṭham — Sthitiprakaraṇam — Sarga 35

3
Yoga Vāsiṣṭham · Sthitiprakaraṇam · 35

Traditionally attributed to Vālmīki; dialogue of Vasiṣṭha and Rāma

śrīvasiṣṭha uvāca .

jayanti te mahāśūrāḥ sādhavo yairvinirjitam .

avidyāmedurollāsaiḥ svamano viṣayonmukham

||1||

saṃsārasyāsya duḥkhasya sarvopadravadāyinaḥ .

upāya eka evāsti manasaḥ svasya nigrahaḥ

||2||

śrūyatāṃ jñānasarvasvaṃ śrutvā caivāvadhāryatām .

bhogecchāmātrako bandhastattyāgo mokṣa ucyate

||3||

kimanyaiḥ śāstrasaṃdarbhaiḥ kriyatāmidameva tu .

yadyatsvādviha tatsarvaṃ dṛśyatāṃ viṣavahnivat

||4||

viṣamā viṣayābhogāḥ pravicārya punaḥpunaḥ .

upariṣṭātparityajya sevyamānāḥ sukhāvahāḥ

||5||

doṣānprasavati sphārānvāsanāvalitā matiḥ .

kīrṇakaṇṭakabījā bhūḥ kaṇṭakaprasaraṃ yathā

||6||

alagnavāsanājālā matiḥ prasaravarjitā .

adṛṣṭarāgadveṣā yā śamameti śanaiḥ param

||7||

śubhāśubhānasadglānīnprasūte suguṇānsadā .

phaladānaṅkurānkāle śreṣṭhabījavatīva bhūḥ

||8||

śubhabhāvānusaṃdhānātaprasanne manasi sthite .

śanaiḥ śanaiḥ praśānte ca mithyājñānaghanāmbude

||9||

vṛddhiṃ yāte ca saujanye yakṣe śukla ivoḍupe .

viveke prasṛte puṇye nabhasīvārkatejasi

||10||

dhṛtāvantarvivṛddhāyāṃ muktāyāmiva kīcake .

sthitāvantaḥ kṛtārthāyāṃ madhāviva niśākare

||11||

phalite śītalacchāye satsaṅgasaphaladrume .

sravatyānandasurasa samādhisaraladrume

||12||

mano bhavati nirdvandvaṃ niṣkāmaṃ nirupadravam .

praśāntacāpalānarthaśokamohabhayāmayam

||13||

kṣīṇaśāstrārthasaṃdehaṃ vigatāśeṣakautukam .

nirastakalpanājālaṃ mohamuktamalepakam

||14||

nirīhaṃ nirupākrośaṃ nirapekṣaṃ nirādhikam .

saṃśāntaśokanīhāramasaktaṃ granthivarjitam

||15||

saṃdehograsutaṃ sāgraṃ satṛṣṇādārapañjaram .

nāśayitvā svamātmānaṃ sādhayatyarthamaiśvaram

||16||

ātmapīvaratāhetūnvikalpāṃścāyamujjhati .

saṃsmṛtya prabhutāmeṣu jahāti tṛṇavattanum

||17||

manaso'bhyudayo nāśo manonāśo mahodayaḥ .

jñamano nāśamabhyeti mano'jñasya vivardhate

||18||

manomātraṃ jagaccakraṃ manaḥ parvatamaṇḍalam .

mano vyoma mano devo mano mitraṃ mano ripuḥ

||19||

vikalpakaluṣā yā syāccittattvasyātmavismṛtiḥ .

mana ityucyate seyaṃ vāsanā bhavabhāginī

||20||

cetyānupātakalitacinmātre tiṣṭhatābhidham .

manāgvivakalpakaluṣaṃ cittattvaṃ jīva ucyate

||21||

cetyaprapatitaṃ rūḍhasaṃjñamajñatvamāgatam .

tadevādhikaniḥsāraṃ kalpyate'ntarmanastayā

||22||

nātmā saṃsāripuruṣo na śarīraṃ na śoṇitam .

jaḍaṃ sarvaṃ śarīrādi dehī svavadalepakaḥ

||23||

śarīre kaṇaśaḥ kṛtte nāstyanyadrudhirādikāt .

nirbhinne kadalīstambhe nāstyanyatpallavādṛte

||24||

mano jīvo naraṃ viddhi tadevākāramāgatam .

ātmanātmānamādatte svavikalpātmakalpitam

||25||

svavikalpānnarastatra prasārya racayatyalam .

jālamātmanibandhāya kośakārakṛmiryathā

||26||

imaṃ dehabhramaṃ tyaktvā deśakālāntare punaḥ .

śarīratvamathādatte pallavatvamivāṅkuraḥ

||27||

yādṛgvāsanametatsyāttamanastādṛkprajāyate .

jātaṃ svapiti yaccittaṃ tatsvapne niśi tiṣṭhati

||28||

amlaṃ madhurasāsiktaṃ madhuraṃ madhurañjitam .

bījaṃ prativiṣākalkasiktaṃ ca kaṭu jāyate

||29||

śubhavāsanayā ceto mahatyā jāyate mahat .

bhavatīndramanorājya indratā svapnabhāṅgaraḥ

||30||

kṣudravāsanayā cetaḥkṣudratāmapi pelavām .

piśācavibhramātsvapne piśācānniśi paśyati

||31||

sarasi sphāranairmalye kāluṣyaṃ yāti na sthitim .

tathaiva sphārakāluṣye prasādo yāti na sthitim

||32||

manasi sphārakāluṣye tadrūpaṃ jāyate phalam .

tathaiva sphāranairmalye tadrūpaṃ jāyate phalam

||33||

tyajatyudārāṃ na gatiṃ kṣīṇo'pyaniśamuttamaḥ .

udyogavānavirataṃ pūraṇāśāmivoḍupaḥ

||34||

neha bandho na mokṣo'sti nābandho'sti na bandhatā.

mithyotthitaiva māyeyamindrajālalatā yathā

||35||

gandharvanagarākārā mṛgatṛṣṇā ivotthitā .

dvicandravibhramābhāsā dvaitaikatvavivarjitā

||36||

sarvaiva brahmasatteyamityeṣā paramārthatā .

parisphurati niḥsāraḥ saṃsāro'yamasanmayaḥ

||37||

nānanto'haṃ varāko'hamiti durniścayoditaḥ .

ananto'smīśvaro'smīti niścayena vilīyate

||38||

sarvage svātmani svacche eṣo'hamiti bhāvanā .

etattadbandhanaṃ loke svavikalpopakalpitam

||39||

bandhamokṣadaśāhīnā dvitvaikatvavivarjitā .

sarvaiva brahmasatteyamityeṣā paramārthatā

||40||

nairmalyaprāptamaraṇamasaktaṃ sarvadṛṣṭiṣu .

amanastvamihāpannaṃ brahma paśyati nānyathā

||41||

mano nirmalatāṃ yātaṃ śubhasaṃtānavāribhiḥ .

brāhmīṃ dṛṣṭimupādatte rāgaṃ śuklapaṭo yathā

||42||

sarvameva mamātmeti sarvabhāvanayānagha .

heyādeyabale kṣīṇe bandhamokṣo vimucyatām

||43||

śuddhasya manasaḥ kāyaśāstravairāgyabuddhibhiḥ .

abhijātopalasyeva jagattasyeti vidyutiḥ

||44||

padārthenaikatāmetya manaso naikatānatā .

asatyajñānadṛṣṭiṃ tāṃ viddhi kṣaṇavināśinīm

||45||

sabāhyābhyantaraṃ tyaktvā sarvāṃ dṛśyadṛśaṃ yadā .

manastiṣṭhati tallīnaṃ saṃprāptaṃ tatpadaṃ tadā

||46||

dṛśyadṛṣṭiḥ sphuṭā yeyaṃ sā hyavaśyamasanmayī .

tanmayatvaṃ ca manasaḥ svarūpaṃ viddhi netarat

||47||

ādyantayorvināśitvānmadhye'pi tadasanmayam .

ajñātamanasastena duḥkhitā hastasaṃsthitā

||48||

ātmaivedaṃ jagaditi vinā bhāvena duḥkhadā .

dṛśyaśrīranyathā tveṣā bhogamokṣapradāyinī

||49||

jalamanyattaraṅgo'nya iti nānātayā'jñatā .

jalameva taraṅgo'yamityekatvātkila jñatā

||50||

duḥkhamāyātyasaditi heyopādeyarūpi yat .

tadabhāvena tu jñānādānantyamavaśiṣyate

||51||

saṃkalpakalpitatvācca manorūpamasanmayam .

asanmayavināśe tu kaḥ śoko vada rāghava

||52||

avatsalo yathā bandhurarāgadveṣayā dhiyā .

dṛśyate paśya tadvattvaṃ tattvaṃ pañjaramātmanaḥ

||53||

avatsalādyathā bandhoḥ sukhaduḥkhairna lipyate .

tattvena saṃparijñānāttathā tattvacayātmanaḥ

||54||

tadanādi śivaṃ jñānaṃ yanmadhyaṃ draṣṭṛdṛśyayoḥ .

tasminsatye manaḥ śāntaṃ pāṃsurvāyukṣaye yathā

||55||

upaśānte manovāyau dehapāṃsuḥ praśāmyati .

punaḥ saṃsāranagare na nīhāraḥ pravartate

||56||

vāsanāprāvṛṣi kṣīṇe saṃsthitau rāmamāgate .

jāḍye janitahṛtkampe paṅke śoṣamupāgate

||57||

śuṣke tṛṣṇāvaṭe śānte mande hṛdayakānane .

kṣīṇeṣvakṣakadambeṣu mithyājñānaghane kṣate

||58||

kṣīyate mohamihikā prabhāta iva śarvarī .

kvāpi gacchati tajjāḍyaṃ viṣaṃ mantrahataṃ yathā

||59||

dehādrau na bhayakṣudrāḥ saritaḥ prasarantyalam .

nollasanti lasatpakṣāḥ saṃkalpograkalāpinaḥ

||60||

parāṃ nirmalatāmeti saṃvidākāśagocaraḥ .

rājate'titarāmaccho jīvādityo mahodayaḥ

||61||

ghanamohabharonmuktā viviktatvaṃ paraṃ gatāḥ .

samaye hyatiśobhante dhautā āśā mahādiśaḥ

||62||

bhṛśamābhāti vimalā muditākāśamañjarī .

śītalīkṛtadikvakrā śaradvyomnīva candrikā

||63||

sarvasaṃpatprakāśena paramānandadāyinā .

bhṛśaṃ saphalatāmeti suviviktā vivekabhūḥ

||64||

saparvatavanābhogaṃ paramālokasundaram .

acchācchaṃ śītalacchāyaṃ jāyate bhuvanāntaram

||65||

vistāritaṃ susumatāṃ sphāritaṃ sphaṭikākṛtim .

upaiti hṛtsaraḥ svacchaṃ nīrajombujakośakam

||66||

hṛtpadmakośānmalinaḥ svāhaṃkāramadhuvrataḥ .

apunardarśanāyaiva cañcalaḥ kvāpi gacchati

||67||

bhavatyapagatākṣepaḥ sarvagaḥ sarvanāyakaḥ .

nirvāsanaḥ śāntamanāḥ svadehanagareśvaraḥ

||68||

vicāraṇāsamadhigatātmadīpako

manasyalaṃ parigaliteva dhīradhīḥ .

vilokayankṣayabhavanīrasā gatī-

rgatajvaro vilasati dehapattane

||69||

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de0 mokṣopāye sthitiprakaraṇe upaśamavarṇanaṃ nāma pañcatriṃśaḥ sargaḥ .. 35 ..