Traditionally attributed to Vālmīki; dialogue of Vasiṣṭha and Rāma
vidyādharyuvāca .
yāvattaṃ sargamāgaccha prasādaḥ kriyatāṃ mune .
āścaryeṣūpapanneṣu mahānto hyatikautukāḥ
||1||tathetyukte mayā sārdhaṃ gantumārabdhamambare .
vātyayā saurabheṇeva śūnye śūnyena śūnyayā o
||2||athāhaṃ dūramadhvānaṃ śūnyamullaṅghya nābhasam .
nabhaḥsthaṃ bhūtasaṃghātaṃ tayā sārdhamavāptavān
||3||tamullaṅghya cireṇātra bhūtasaṃcāramambare .
lokālokaśirovyoma prāpto'smi dhavalāmbudam
||4||uttarāṃśenduśubhrābhrapīṭhānnirgatya tāṃ śilām .
ānītosmi tathottuṅgāṃ taptakāñcanakalpitām
||5||yāvatpaśyāmyahaṃ śubhrāṃ śilāṃ tāṃ na ca tajjagat .
kaladhautamayīmuccairagnilokataṭīmiva
||6||tadā mayoktā sā kāntā kva bhavatsargabhūriti .
kva rudrārkāgnitārādi kva lokāntarasaptakam
||7||kārṇavākāśakakubhaḥ kvonmajjananimajjane .
kva mahāmbhodasaṃbhāraḥ kva tārāmbaraḍambaram
||8||kva śailaśikharaśreṇyaḥ kva mahārṇavalekhikāḥ .
kva dvīpavalayāḥ sapta kva taptakanakāvaniḥ
||9||kva kāryakālakalanāḥ kva bhūtabhuvanabhramaḥ .
kva vidyādharagandharvāḥ kva narāmaradānavāḥ
||10||kvarṣibhūpālamunayaḥ kva nayāpanayakramaḥ .
kva pañcayāmayāminyaḥ kva svarganarakabhramaḥ
||11||kva puṇyapāpakalanā kva kalākālakelayaḥ .
kva surāsuravairāṇi kva dveṣasneharītayaḥ
||12||vadatyevaṃ mayi vacaḥ sovāca varavarṇinī .
vismayākulamālokya śilāmalivilocanā 0
||13||vidyādharyuvāca .
paśyāmyakhila nātmīyamahaṃ sarvamihopale .
mukurapratibimbasthapurānyapuravajjanam
||14||nityānubhava evātra darśane kāraṇaṃ mama .
tadabhāvo mune manye te kāraṇamadarśane
||15||anyacca cirakālaikadvaitasaṃkathayānayā .
śuddhātivāhikaikātmadehatā vismṛtāvayoḥ o
||16||mamātisucirābhyastamapi vyoma latāmiva .
gataṃ nijaṃ jagadidaṃ yataḥ paśyāmi na sphuṭam
||17||abhūdyatsvajagatpūrvamatiprakaṭameva me .
tatpaśyāmīdamādarśa iva bimbitamasphuṭam
||18||ciravyarthotthayā nātha saṃkathāvyathayā mithaḥ .
svāsthyaṃ vismṛtamātmīyamavadātatamaṃ tatam
||19||yo'bhyāsaḥ prakacatyantaḥ śuddhacinnabhaso rasāt .
bhavettanmayamevāntarābālamiva lakṣyate
||20||na sacchāstreṇa sā viddhi na sannyāyena sā kalā .
asti nāstyamitodyogādyadabhyāsānna siddhyati
||21||svajagatsaṃtatābhyāsavaśato māṃ kathābhramaḥ .
nūnamākrāntavāneṣa dvayorhi balavāñjayī
||22||iṣṭavastvarthināṃ tajjñasūpadiṣṭena karmaṇā .
paunaḥpunyena karaṇānnetaraccharaṇaṃ mune
||23||ayamitthamihājñānabhramaḥ prauḍho'hamātmakaḥ .
śāmyati jñānacarcābhiḥ paśyābhyāsavijṛmbhitam
||24||ahaṃ śiṣyābalā bālā paśyāmi tvaṃ na paśyasi .
sarvajño'pi śilāsargaṃ paśyābhyāsavijṛmbhitam
||25||ajño'pi tajjñatāmeti śanaiḥ śailopi cūrṇyate .
bāṇopyeti mahālakṣyaṃ paśyābhyāsavijṛmbhitam
||26||itthaṃ nāma pariprauḍhā mithyājñānaviṣūcikā .
śāmyatyeva vicāreṇa paśyābhyāsavijummitam
||27||abhyāsena kaṭudravyaṃ bhavatyabhimataṃ mune .
anyasmai rocate nimbastvanyasmai madhu rocate
||28||abandhurbandhutāmeti naikaṭyābhyāsayogataḥ .
yātyanabhyāsato dūrātsneho bandhuṣu tānavam
||29||ātivāhikadeho'yaṃ śuddhacidvyoma kevalam .
ādhibhautikatāmeti bhāvanābhyāsayogataḥ
||30||ādhibhautikadeho'sau dhāraṇābhyāsabhāvanāt .
vihaṃgavatkhamabhyeti paśyābhyāsavijṛmbhitam
||31||puṇyāni yānti vaiphalyaṃ vaiphalyaṃ yānti mātaraḥ .
bhāgyāni yānti vaiphalyaṃ nābhyāsastu kadācana
||32||duḥsādhyāḥ siddhimāyānti ripavo yānti mitratām.
viṣāṇyamṛtatāṃ yānti saṃtatābhyāsayogataḥ
||33||yenābhyāsaḥ parityakta iṣṭe vastuni so'dhamaḥ .
kadācinna tadāpnoti vandhyā svatanayaṃ yathā
||34||yadapyabhimataṃ vastu svabhyāsena tadarjanāt .
tadyuktipūrvakaṃ tyājyamāmṛtyorjīvitaṃ yathā o
||35||iṣṭe vastuni nābhyāsaṃ yaḥ karoti narādhamaḥ .
so'niṣṭe'niṣṭamāpnoti narakānnarakāntaram
||36||taranti saritaṃ sphītāṃ saṃsārāsārasevinaḥ .
ta evātmavicārākhyamabhyāsaṃ na tyajanti ye
||37||abhyāsabhāso'bhimataṃ vastu prakaṭayantyalam .
prāpayanti ca nirvighnaṃ ghaṭaṃ dīpaprabhā yathā
||38||yathā kalpadrumalatāḥ saccintāmaṇayo yathā .
phalanti śaradaścaitāstathaivābhyāsabhūmayaḥ
||39||iṣṭavastu cirābhyāsabhāsvānbhāsayati prajāḥ .
tathendriyākhyāṃ dehorvyāṃ rātriṃ paśyanti no yathā
||40||sarvasya jantujātasya sarvavastvavabhāsane .
sarvadaivaika evoccairjayatyabhyāsabhāskaraḥ
||41||caturdaśavidhāyāstu bhūtajāterna kasyacit .
sidhyatyabhimataṃ vastu vinābhyāsamakṛtrimam
||42||paunaḥpunyena karaṇamabhyāsa iti kathyate .
puruṣārthaḥ sa eveha tenāsti na vinā gatiḥ
||43||dṛḍhābhyāsābhidhānena yatnanāmnā svakarmaṇā .
nijavedanajenaiva siddhirbhavati nānyathā
||44||abhyāsabhāsvati tapatyavanau vane ca
vīrasya sidhyati na yanna tadasti kiṃcit .
abhyāsato bhuvi bhayānyabhayībhavanti
sarvāsu parvataguhāsvapi nirjanāsu
||45||ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmī0 de0 mo0 nirvāṇapra0 u0 pāṣā0 abhyāsapraśaṃsā nāma saptaṣaṣṭitamaḥ sargaḥ .. 67 ..