Traditionally attributed to Vālmīki; dialogue of Vasiṣṭha and Rāma
śrīrāma uvāca .
bhagavansarvasārajña tvayaiṣā bilvarūpiṇī .
mahāciddhanasatteha kathiteti matirmama
||1||cinmajjārūpamakhilamahaṃtādīdamātatam .
na manāgapi bhedo'sti dvaitaikyakalanātmakaḥ
||2||śrīvasiṣṭha uvāca .
yathā brahmāṇḍakūśmāṇḍamajjāmervādisaṃsthitiḥ .
tathā cidvilvamajjeyaṃ brahmāṇḍādijagatsthitiḥ
||3||sṛṣṭicidvilvamajjā syātsvādhārānyatvasaṃbhave .
vināśaḥ sarvagasyāsya na caitatsaṃbhavatyalam
||4||citermarīcabījasya jagadākhyā camatkṛtiḥ .
sthitā sauṣuptasaumyāntaḥ śilāntaḥsaṃniveśavat
||5||atremāminduvadana citrāṃ vismayakāriṇīm .
varṇyamānāṃ mayā ramyāmanyāmākhyāyikāṃ śrṛṇu
||6||snigdhā spaṣṭā mṛdusparśā mahāvistāraśālinī .
niviḍā nityamakṣubdhā kvacidasti mahāśilā
||7||tasyāmantaḥ praphullāni padmāni subahūnyapi .
sarasyāmiva ramyāṇi tānyanantāni santi vai
||8||anyonyaprotapatrāṇi mitho vighaṭitāni ca .
mithaścopanigūḍhāni gūḍhāni prakaṭāni ca
||9||adhomukhānyūrdhvamukhānyapi tiryaṅmukhāni ca .
mithomilitamūlāni mithaḥprotamukhānyapi
||10||karṇikājālamūlāni mūlāntaḥkarṇikāni ca .
ūrdhvamūlānyadhomūlānyamūlānītarāṇi ca
||11||teṣāṃ ca nikaṭe santi śaṅkhāḥ śatasahasraśaḥ .
cakraughāśca mahākārāḥ padmavatsaṃniveśinaḥ
||12||śrīrāma uvāca .
satyametanmayā dṛṣṭā tādṛśī sā mahāśilā .
śālagrāme harerdhāmni vidyate parivāriṇī
||13||śrīvasiṣṭha uvāca .
evametadvijānāsi dṛṣṭavānasi tāṃ śilām .
yo yaśca tatra vai prāṇaḥ samastādṛganantaraḥ
||14||mayā tviyamapūrvaiva śileha kathitā tava .
yasyāmantarmahākukṣau sarvamasti ca nāsti ca
||15||cicchilaiṣā mayoktā te yasyāmantarjaganti vai .
ghanatvaikātmakatvādivaśādeṣā śilaiva cit
||16||apyatyantaghanāṅgāyāḥ sunīrandhrākṛterapi .
vidyate'ntarjagadvṛndaṃ vyomnīva vipulānilaḥ
||17||dyauḥ kṣamā vāyurākāśaṃ parvatāḥ sarito diśaḥ .
santi tasyāṃ śilāyāṃ ca suṣiraṃ na manāgapi
||18||asyāmeva ghanāṅgātma jagatpadmaṃ vijṛmbhate .
etasmādvastuto nānyadanyacchuddhātmakaṃ ca vā
||19||śaṅkhapadmādikaṃ lokaṃ pāṣāṇe likhyate yathā .
bhūtaṃ bhavadbhaviṣyacca śilāyāṃ śālabhañjikā
||20||tathāsti tatra tatsarvaṃ saṃsthānaṃ vastuto yathā .
upalāntaḥ saṃniveśo nānātmāpyekapiṇḍatām
||21||yathādatte tathaiṣā citpiṇḍākāraikikāṃ ghanām .
yathā padmaḥ śilākośādabhinnastadvapurmayaḥ
||22||tathā sargaścito rūpādabhinno'pi vapurmayaḥ .
suṣuptāvasthayā cakrapadmalekhāḥ śilodare
||23||yathā sthitāściterantastatheyaṃ jagadāvalī .
śilāntaḥ padmalekhālī maricāntaścamatkṛtiḥ
||24||nodeti nāstamāyāti yathā sargastathā citau .
yathā purandhryāṃ martyo'ntarmajjā vā bilvagā yathā
||25||tathā'nantavikārāḍhyā citau brahmāṇḍamaṇḍalī .
vikārādi tadeveti mudhaivoktiranarthikā
||26||tattāṃ samupayātyāśu jalabindurivāmbhasi ..
anantatvācciteretadvikārādi citeriti
||27||uktyā saṃpadyate yacca tallayena vilīyate .
brahmaivedaṃ vikārādi vikārādyarthavarjitam
||28||varjanāvarjane'rthasya brahmaivānantatāvaśāt .
brahma sthitaṃ vikārādi brahmaivotpāditaṃ kramāt
||29||atrānyārthamidaṃ viddhi mṛgatṛṣṇāmbhasā samam .
bījaṃ puṣpaphalāntasthaṃ bījāntarnānyadātmakam
||30||yādṛśī bījasattā sā bhavantī yātyathottaram .
ciddhane ciddhanatvaṃ yatsa eva trijagatkramaḥ
||31||ekatvametayordvitvamekābhāve dvayoḥ kṣatiḥ .
jagadanyabhavodbhūtirna kadācittadīdṛśam
||32||cidacinna kadācicca dvayamantarmitho'dvayam .
mahāśilāntare bhedo lekhātmāsti yathā bahuḥ .
tadanyānanyamajjādi ciddhane trijagattathā
||33||rekhoparekhāvalitā yathaikā pīvarī śilā .
tathā trailokyavalitaṃ brahmaikamiti dṛśyate
||34||etacchilāntarabjādi yathā nityaṃ suṣuptakam .
nāstameti na codeti tathā'haṃtā jagadgatiḥ
||35||yathā śilāntarlekhādi bhidyate na śilāntarāt .
tatsāratvājjagatkartṛ kartṛtvādijagaccitiḥ
||36||yathā śilāntarabjānāṃ spandāspandabhavābhavāḥ .
viṣayatvaṃ na gacchanti kartāro jagatastathā
||37||nedaṃ kadācitkriyate na kadācana naśyati .
adrivatprabhavollāsavilāsāvedanātmakam
||38||yathā yatra yadākāraṃ tathā tatra tadeva hi .
brahmasattātmakaṃ sarvaṃ suṣuptasthamiva sthitam
||39||bhūribhāvavikārāḍhyo yo'yaṃ jagadurubhramaḥ .
suṣuptameva tadviddhi śilāntaḥ paṅkajādivat
||40||nityaṃ suṣuptapadameva jagadvilāsaḥ
samyakpraśāntasamaciddhanakhātmakatvāt .
padmāḥ śilāntariva sargadaśāstvasārā
dṛṣṭā na dehamupayānti kadācideva
||41||ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de0 mokṣopāyeṣu nirvāṇaprakaraṇe pū0 śilākośopadeśo nāma ṣaṭcatvāriṃśaḥ sargaḥ ..46..