मुख्यं गम्यताम्

Try searching

Quick links

Crawlable search page

Yoga Vāsiṣṭham — Nirvāṇaprakaraṇam — Uttarārdham — Sarga 2

3
Yoga Vāsiṣṭham · Nirvāṇaprakaraṇam — Uttarārdham · 2

Traditionally attributed to Vālmīki; dialogue of Vasiṣṭha and Rāma

śrīvasiṣṭha uvāca .

advaitaikyaṃ vimananaṃ śāntamātmanyavasthitam .

yathā paṅkamayaṃ sainyaṃ tathā śivamayaṃ jagat

||1||

manohaṃkārabuddhyādicittameva ca tanmayam .

kālākārakriyāśabdaśaktisaṃdarbhasaṃyutam

||2||

śivapaṅkamayā eva rūpālokamanaḥkramāḥ .

tanmayatvādanantatvādataḥ kiṃ kena cetyate

||3||

mātṛmeyapramāṇādideśakālau digādi ca .

bhāvābhāvavivartādiśivapaṅkamayātmakam

||4||

ahaṃmametyataḥ sārānnetaratparameśvarāt .

asaṃsaktamatistiṣṭha hā śilodaramaunavat

||5||

śrīrāma uvāca .

ahaṃmametyasadrūpaṃ jñasyābhāvayataḥ prabho .

aśubhaṃ karmaṇāṃ tyāgādanuṣṭhānācca kiṃ śubham

||6||

śrīvasiṣṭha uvāca .

pṛcchāmi yadahaṃ tattvaṃ kathayāśu mamānagha .

yadi jānāsi tattvena karma tāvatkimucyate

||7||

vistāraḥ karmaṇaḥ kīdṛṅ mūlaṃ tasya ca kiṃ bhavet .

nāśanīyaṃ ca nipuṇaṃ kathaṃ kathaya nāśyate

||8||

śrīrāma uvāca .

yannāśanīyaṃ nipuṇaṃ tannūnaṃ ca vināśyate .

mūlakāṣeṇa bhagavanna śākhādivikartanaiḥ

||9||

śubhāśubhaṃ nāśanīyaṃ svakarma khalu dhīmatā .

mūlakāṣavināśena tacca naṣṭaṃ bhavatyalam

||10||

karmavṛkṣasya vakṣyāmi brahmanmūlāni me śrṛṇu .

yannikāṣeṇa nirmūlo na sa bhūyaḥ prarohati

||11||

dehastāvadayaṃ brahmankarmavṛkṣaḥ samutthitaḥ .

rūḍhaḥ saṃsāravipine vicitrāṅgalatāñcitaḥ

||12||

karmabījaṃ tarorasya sukhaduḥkhaphalāvaleḥ .

kṣaṇatāruṇyakāntasya jarākusumahāsinaḥ

||13||

muhūrtaṃ prati kālogramarkaṭadhvaṃsitākṛteḥ .

nidrāhemantajaṭharalīnasvapnadalodgateḥ

||14||

svavārdhakaśaracchāntaśīrṇehāparṇasaṃtateḥ .

jagajjaṃgalajātasya kalatropatṛṇāvaleḥ

||15||

pallavāvayavā hastapādapṛṣṭhādayo'ruṇāḥ .

patrāṇi tanuvṛttāni surekhāṇi calāni ca

||16||

aruṇāḥ pavanālolā mṛdvyo masṛṇamūrtayaḥ .

snāyvasthidigdhasarasā aṅgulyo bālapallavāḥ

||17||

mṛdvyo masṛṇatīkṣṇāgrā vṛttā rūḍhāḥ punaḥpunaḥ .

dvitīyendukalākārāḥ kalikā nakhapaṅktayaḥ

||18||

karmaṇaḥ pariphullasya deharūpatayeti hi .

karmendriyāṇi mūlāni duṣṭāni granthimanti ca

||19||

sthirāsthigranthinaddhāni paṅkamagnātmakāni ca .

vāsanārasapītāni nijaraktarasāni ca

||20||

gulphavanti dṛḍhāṅgāni sutvañci masṛṇāni ca .

teṣāmapi ca mūlāni viddhi buddhīndriyāṇi hi

||21||

sudūramapi jātāni pañcastambāni tāni tu .

vāsanāpaṅkamagnāni rasavanti mahānti ca

||22||

teṣāṃ mūlaṃ bṛhatstambhaṃ mano vyāptajagattrayam .

pañcasrotaḥśirākṛṣṭamuktānantarasadravam

||23||

tasya mūlaṃ vidurjīvaṃ cetyonmukhacidātmakam .

cetyasya cetanaṃ mūlaṃ sarvamūlaikakāraṇam

||24||

citestu brahma mūlaṃ yattasya mūlaṃ na vidyate .

anākhyatvādanantatvācchuddhatvātsatyarūpiṇaḥ

||25||

sarveṣāṃ karmaṇāmevaṃ vedanaṃ bījamuttamam .

svarūpaṃ cetayitvāntastataḥ spandaḥ pravartate

||26||

mune cetanamevādyaṃ karmaṇāṃ bījamucyate .

tasminsati mahāśākho jāyate dehaśālmaliḥ

||27||

etaccetanaśabdārthabhāvanāvalitaṃ yadi .

tatkarma bījatāmeti no cetsatparamaṃ padam

||28||

citiścetanaśabdārthabhāvanāvalitā yadi .

tatkarma bījatāmeti no cedādyaṃ paraṃ padam

||29||

tasmādvedanameveha karma kāraṇamākṛteḥ .

yadetatkarmaṇāṃ proktaṃ tvayaivoktaṃ munīśvara

||30||

śrīvasiṣṭha uvāca .

asya rāghava sūkṣmasya karmaṇo vedanātmanaḥ .

kastyāgaḥ kimanuṣṭhānaṃ yāvaddehamiti sthitam

||31||

yaccetyate nu tenāśu bahirantaśca bhūyate .

satyākāramasatyaṃ vā bhavatvāhitavibhramam

||32||

na cetyate cettadalaṃ bhramādasmādvimucyate .

bhramaḥ satyo'stvasatyo vā kiṃ vicāraṇayānayā

||33||

etaccetanamevāntarvikasatyudbhavabhramaiḥ .

vāsanecchāmanaḥkarmasaṃkalpādyabhidhātmabhiḥ

||34||

prabuddhasyāprabuddhasya dehino dehagehake .

ādehaṃ vidyate cittaṃ tyāgastasya na vidyate

||35||

jīvatāṃ tasya saṃtyāgaḥ kathaṃ nāmopapadyate .

kevalaṃ karmaśabdārthabhāvanābhāvane sati

||36||

karmākarmatvamutsṛjya svayameva bhavatyajam .

asaṃbhavati saṃtyāge karmaṇo yaḥ karoti hi

||37||

idaṃ kartavyatātyāgaṃ na kiṃcittena tatkṛtam .

bodhādidaṃtāsaṃvitteḥ svayaṃ vilayanāttu yat

||38||

jagatastaṃ vidustyāgamasaṅgaṃ mokṣameva ca .

vedanaṃ sati saṃvedye sargādāveva vedyadṛk

||39||

notpannā vidyate naiva tasmātkiṃ kveva vedanam .

vedyonmukhatvaṃ saṃtyajya rūpaṃ yadvedanasya vai

||40||

na vedanaṃ tanno karma tacchāntaṃ brahma kathyate .

cetanaṃ procyate karma saṃsṛtyābhravikāsitam

||41||

acetanaṃ vidurmokṣaṃ jñaṃ pratyevopadeśagīḥ .

tyāgo hi karmaṇāṃ tasmādādehaṃ nopapadyate

||42||

yaistu saṃpūjyate karma tanmūlaṃ tairna mucyate .

mūlaṃ svakarmaṇaḥ saṃvinmanaso vāsanātmanaḥ

||43||

sā cādehaṃ samucchettumṛte bodhānna śakyate .

rāma kevalameṣāntaḥ karmamūlakarā parā

||44||

sūkṣmasaṃvidasaṃvittyā svayatnena nikṛntyate .

yena saṃvidasaṃvittyā svayatnena vicāryate

||45||

tena saṃsṛtivṛkṣasya mūlakāṣo vitanyate

||46||

acetanākāśamananyadekaṃ

tadevamasti tvidamarthahīnam .

tadvyomarūpaṃ yata etadevaṃ

nirāmayaṃ cetanasāramāhuḥ

||47||

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de0 mokṣo0 nirvāṇaprakaraṇe uttarārdhe karmabījadāhayogopadeśo nāma dvitīyaḥ sargaḥ .. 2 ..