Traditionally attributed to Vālmīki; dialogue of Vasiṣṭha and Rāma
śrīvasiṣṭha uvāca .
advaitaikyaṃ vimananaṃ śāntamātmanyavasthitam .
yathā paṅkamayaṃ sainyaṃ tathā śivamayaṃ jagat
||1||manohaṃkārabuddhyādicittameva ca tanmayam .
kālākārakriyāśabdaśaktisaṃdarbhasaṃyutam
||2||śivapaṅkamayā eva rūpālokamanaḥkramāḥ .
tanmayatvādanantatvādataḥ kiṃ kena cetyate
||3||mātṛmeyapramāṇādideśakālau digādi ca .
bhāvābhāvavivartādiśivapaṅkamayātmakam
||4||ahaṃmametyataḥ sārānnetaratparameśvarāt .
asaṃsaktamatistiṣṭha hā śilodaramaunavat
||5||śrīrāma uvāca .
ahaṃmametyasadrūpaṃ jñasyābhāvayataḥ prabho .
aśubhaṃ karmaṇāṃ tyāgādanuṣṭhānācca kiṃ śubham
||6||śrīvasiṣṭha uvāca .
pṛcchāmi yadahaṃ tattvaṃ kathayāśu mamānagha .
yadi jānāsi tattvena karma tāvatkimucyate
||7||vistāraḥ karmaṇaḥ kīdṛṅ mūlaṃ tasya ca kiṃ bhavet .
nāśanīyaṃ ca nipuṇaṃ kathaṃ kathaya nāśyate
||8||śrīrāma uvāca .
yannāśanīyaṃ nipuṇaṃ tannūnaṃ ca vināśyate .
mūlakāṣeṇa bhagavanna śākhādivikartanaiḥ
||9||śubhāśubhaṃ nāśanīyaṃ svakarma khalu dhīmatā .
mūlakāṣavināśena tacca naṣṭaṃ bhavatyalam
||10||karmavṛkṣasya vakṣyāmi brahmanmūlāni me śrṛṇu .
yannikāṣeṇa nirmūlo na sa bhūyaḥ prarohati
||11||dehastāvadayaṃ brahmankarmavṛkṣaḥ samutthitaḥ .
rūḍhaḥ saṃsāravipine vicitrāṅgalatāñcitaḥ
||12||karmabījaṃ tarorasya sukhaduḥkhaphalāvaleḥ .
kṣaṇatāruṇyakāntasya jarākusumahāsinaḥ
||13||muhūrtaṃ prati kālogramarkaṭadhvaṃsitākṛteḥ .
nidrāhemantajaṭharalīnasvapnadalodgateḥ
||14||svavārdhakaśaracchāntaśīrṇehāparṇasaṃtateḥ .
jagajjaṃgalajātasya kalatropatṛṇāvaleḥ
||15||pallavāvayavā hastapādapṛṣṭhādayo'ruṇāḥ .
patrāṇi tanuvṛttāni surekhāṇi calāni ca
||16||aruṇāḥ pavanālolā mṛdvyo masṛṇamūrtayaḥ .
snāyvasthidigdhasarasā aṅgulyo bālapallavāḥ
||17||mṛdvyo masṛṇatīkṣṇāgrā vṛttā rūḍhāḥ punaḥpunaḥ .
dvitīyendukalākārāḥ kalikā nakhapaṅktayaḥ
||18||karmaṇaḥ pariphullasya deharūpatayeti hi .
karmendriyāṇi mūlāni duṣṭāni granthimanti ca
||19||sthirāsthigranthinaddhāni paṅkamagnātmakāni ca .
vāsanārasapītāni nijaraktarasāni ca
||20||gulphavanti dṛḍhāṅgāni sutvañci masṛṇāni ca .
teṣāmapi ca mūlāni viddhi buddhīndriyāṇi hi
||21||sudūramapi jātāni pañcastambāni tāni tu .
vāsanāpaṅkamagnāni rasavanti mahānti ca
||22||teṣāṃ mūlaṃ bṛhatstambhaṃ mano vyāptajagattrayam .
pañcasrotaḥśirākṛṣṭamuktānantarasadravam
||23||tasya mūlaṃ vidurjīvaṃ cetyonmukhacidātmakam .
cetyasya cetanaṃ mūlaṃ sarvamūlaikakāraṇam
||24||citestu brahma mūlaṃ yattasya mūlaṃ na vidyate .
anākhyatvādanantatvācchuddhatvātsatyarūpiṇaḥ
||25||sarveṣāṃ karmaṇāmevaṃ vedanaṃ bījamuttamam .
svarūpaṃ cetayitvāntastataḥ spandaḥ pravartate
||26||mune cetanamevādyaṃ karmaṇāṃ bījamucyate .
tasminsati mahāśākho jāyate dehaśālmaliḥ
||27||etaccetanaśabdārthabhāvanāvalitaṃ yadi .
tatkarma bījatāmeti no cetsatparamaṃ padam
||28||citiścetanaśabdārthabhāvanāvalitā yadi .
tatkarma bījatāmeti no cedādyaṃ paraṃ padam
||29||tasmādvedanameveha karma kāraṇamākṛteḥ .
yadetatkarmaṇāṃ proktaṃ tvayaivoktaṃ munīśvara
||30||śrīvasiṣṭha uvāca .
asya rāghava sūkṣmasya karmaṇo vedanātmanaḥ .
kastyāgaḥ kimanuṣṭhānaṃ yāvaddehamiti sthitam
||31||yaccetyate nu tenāśu bahirantaśca bhūyate .
satyākāramasatyaṃ vā bhavatvāhitavibhramam
||32||na cetyate cettadalaṃ bhramādasmādvimucyate .
bhramaḥ satyo'stvasatyo vā kiṃ vicāraṇayānayā
||33||etaccetanamevāntarvikasatyudbhavabhramaiḥ .
vāsanecchāmanaḥkarmasaṃkalpādyabhidhātmabhiḥ
||34||prabuddhasyāprabuddhasya dehino dehagehake .
ādehaṃ vidyate cittaṃ tyāgastasya na vidyate
||35||jīvatāṃ tasya saṃtyāgaḥ kathaṃ nāmopapadyate .
kevalaṃ karmaśabdārthabhāvanābhāvane sati
||36||karmākarmatvamutsṛjya svayameva bhavatyajam .
asaṃbhavati saṃtyāge karmaṇo yaḥ karoti hi
||37||idaṃ kartavyatātyāgaṃ na kiṃcittena tatkṛtam .
bodhādidaṃtāsaṃvitteḥ svayaṃ vilayanāttu yat
||38||jagatastaṃ vidustyāgamasaṅgaṃ mokṣameva ca .
vedanaṃ sati saṃvedye sargādāveva vedyadṛk
||39||notpannā vidyate naiva tasmātkiṃ kveva vedanam .
vedyonmukhatvaṃ saṃtyajya rūpaṃ yadvedanasya vai
||40||na vedanaṃ tanno karma tacchāntaṃ brahma kathyate .
cetanaṃ procyate karma saṃsṛtyābhravikāsitam
||41||acetanaṃ vidurmokṣaṃ jñaṃ pratyevopadeśagīḥ .
tyāgo hi karmaṇāṃ tasmādādehaṃ nopapadyate
||42||yaistu saṃpūjyate karma tanmūlaṃ tairna mucyate .
mūlaṃ svakarmaṇaḥ saṃvinmanaso vāsanātmanaḥ
||43||sā cādehaṃ samucchettumṛte bodhānna śakyate .
rāma kevalameṣāntaḥ karmamūlakarā parā
||44||sūkṣmasaṃvidasaṃvittyā svayatnena nikṛntyate .
yena saṃvidasaṃvittyā svayatnena vicāryate
||45||tena saṃsṛtivṛkṣasya mūlakāṣo vitanyate
||46||acetanākāśamananyadekaṃ
tadevamasti tvidamarthahīnam .
tadvyomarūpaṃ yata etadevaṃ
nirāmayaṃ cetanasāramāhuḥ
||47||ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de0 mokṣo0 nirvāṇaprakaraṇe uttarārdhe karmabījadāhayogopadeśo nāma dvitīyaḥ sargaḥ .. 2 ..