Traditionally attributed to Vālmīki; dialogue of Vasiṣṭha and Rāma
śrīrāma uvāca .
yadetadbhavatā dṛṣṭaṃ cidvyomavapuṣā tadā .
tadekadeśasaṃsthena kimuta bhramatāmbare
||1||śrīvasiṣṭha uvāca .
saṃghaśo'hamanantātmā vyāpī vyoma tadā kila .
syātāṃ tasyāmavasthāyāṃ kīdṛśī tau gamāgamau
||2||naikasthānasthitamayo nāhaṃ gatimayo'bhavam .
tadanena sva evāsmindṛṣṭametanmayātmani
||3||yathāṅgāni śarīratve paśyāmyāpādamastakam .
cinnetreṇāpyanetreṇa tathaitaddṛṣṭavānaham
||4||anākṛterniravayavasthitestadā
tathā'bhavādvimalacidambarātmanaḥ .
jaganti tānyavayavajālakāni me
yathā svato na vigalitā na vastutā
||5||pramāṇamatra te svapnadṛṣṭo'bhuvanavibhramaḥ .
svapne'nubhūyate dṛśyaṃ na ca kiṃcitkhameva tat
||6||yathā paśyati vṛkṣaḥ svaṃ patrapuṣpaphalādikam .
svasaṃvedananetreṇa tathaitaddṛṣṭavānaham
||7||yathāmbudhiranantātmā vetti sarvān jalecarān .
taraṅgāvartaphenāṃśca tathaitadbuddhavānaham
||8||avayavānsvānavayavī yathā vetti nijātmani .
ananyānātmanaḥ sargāṃstathaitānbuddhavānaham
||9||adyāpi tānahaṃ dehe vyomni śaile jale sthale .
tathaiva sargānpaśyāmi rāma bodhaikatāṃ gataḥ
||10||puro'smākamidaṃ viśvaṃ gṛhasyāntarbahistathā .
pūrṇametajjagadvṛndairvedmi bodhaikatāṃ gataḥ
||11||yathāmbho rasatāṃ vetti śaityaṃ vetti yathā himam .
spandaṃ vetti yathā vāyustathaitadvetti śuddhadhīḥ
||12||yo yo nāma vivekātmā śuddhabodhaikatāṃ gataḥ .
sama eva mayaikātmā vedmi svātmānamīdṛśam
||13||asyā dṛṣṭeḥ pariṇatervettṛvedanavedyadhīḥ .
na kācidastyabhyuditā vijñānātmaikatā yataḥ
||14||divyā dṛgadrisaṃsthasya tathā yojanakoṭigān .
bhāvānvetti bahiścāntarevaṃ tadbuddhavānaham
||15||yathā bhūmaṇḍalaṃ bhāvānnidhidhāturasādikān .
vettyevaṃ tanmayā buddhamananyadṛśyamātmanaḥ
||16||śrīrāma uvāca .
brahmannanubhavatyevaṃ tvayi tāmarasekṣaṇa .
sā kiṃ kṛtavatī brūhi kāntā'ryāpāṭhapāṭhinī
||17||vasiṣṭha uvāca .
tāmevāryāṃ paṭhantī sā tathaivānunayānvitā .
matsamīpe nabhodehā vyomni devīva saṃsthitā
||18||yathāhamākāśavapustathaivāsau kharūpiṇī .
tena dṛṣṭā na sā pūrvaṃ dehena lalanā mayā
||19||ahamākāśamātrātmā sā khamātraśarīriṇī .
jagajjālaṃ khamātraṃ taditi tatra tadā sthitam
||20||śrīrāma uvāca .
śarīrasthānakaraṇaprayatnaprāṇasaṃbhavaiḥ .
yadudeti vaco varṇaistatkutastādṛśākṛteḥ
||21||rūpālokamanaskāraḥ kuto nāmātmanāmiti .
brūhi me bhagavaṃstattvaṃ yathāvṛttaśca niścayam
||22||śrīvasiṣṭha uvāca .
rūpālokamanaskārāḥ śabdapāṭhavacāṃsi ca .
yathā svapne nabhasyeva santi tatra tathāmbare
||23||rūpālokamanaskāraiḥ svapne cinnabha eva te .
yathodeti tathā tatra taddṛśyaṃ khātmakaṃ sthitam
||24||na kevalaṃ tu taddṛśyaṃ yāvattu viṣaye vayam .
jagaccedaṃ khamevācchaṃ yathā tannastathākhilam ]
||25||paramārthamahādhāturvedyanirmuktacidvapuḥ .
evaṃ nāma svayaṃ bhāti svabhāvasyeva niścayaḥ .0
||26||śarīrasthānakaraṇasattāyāṃ kā tava pramā .
yathaiva teṣāṃ dehādi tathāsmākamidaṃ sthitam
||27||yathaiva tattathaivedaṃ tathaivedaṃ yathaiva tat .
asatsattāmiva gate saccāsadiva ca sthitam
||28||yathā svapne dharādhvādipṛṣṭhavyavahṛtirnabhaḥ .
tadā hyahaṃ ca tvaṃ sā ca tadidaṃ ca tathā nabhaḥ
||29||yathā svapne nṛbhiryuddhakolāhalagamāgamāḥ .
asanto'pyanubhūyante saṃsāranikarāstathā
||30||vakṣi cetsvapnadṛśyaśrīḥ kasmāttadasamañjasam .
avācyametaddheturhi nānyo'styanubhavasthiteḥ .0
||31||kathamālakṣyate svapna iti praṣṭuḥ prakathyate .
yathaivaṃ paśyasītyeva heturatrāsti netaraḥ
||32||svapnajanturiva vyomni bhāti prathamasargataḥ .
prabhṛtyeva virāḍātmā khe khameva paraspare
||33||svapnaśabdena bodhārthaṃ tava vyavaharāmyaham .
dṛśyaṃ tvidaṃ na sannāsanna svapno brahma kevalam
||34||atha rāghava sā kāntā mayā kāntānuṣaṅgiṇī .
saṃvidaṃ tanmayīṃ kṛtvā pṛṣṭedaṃ dṛśyarūpiṇī
||35||vyavahāro yathodeti svapne svapnajanaiḥ saha .
tathā tadā tayā sārdhaṃ vyavahāro mamoditaḥ
||36||yathaiva svapnasaṃkāśo vyavahāraḥ khameva saḥ .
tathaiva tvamimaṃ viddhi māmātmānaṃ jagacca kham
||37||yathā svapnajagadrūpaṃ khamevaivamidaṃ jagat .
jāgradādau sa hi svapnaḥ sargādau jagadudbhavaḥ
||38||svapno'yaṃ jagadābhogo na kiṃcidvā khameva ca .
nirmalaṃ jñaptitāmātramitthaṃ sanmātrasaṃsthitam
||39||svapnasya vidyate draṣṭā sākāro yuṣmadādikaḥ .
draṣṭā tu sargasvapnasya cidvyomaivāmalaṃ svataḥ
||40||yathā draṣṭāmalaṃ vyoma dṛśyaṃ tadvadgataṃ tathā .
svapnarūpajagatyuccairjagattvenāmalaṃ nabhaḥ
||41||cidvyomno'nākṛteḥ svapno hṛdi sphurati yaḥ svataḥ .
sargastasya kutastena sākṛtitvaṃ kathaṃ bhavet
||42||sākārasyaiva yatsvapnajagattadvyoma nirmalam .
nirākārasya cidvyomnaḥ sargaḥ svapnaḥ kathaṃ na kham
||43||nirupādānasaṃbhāramabhittāveva cinnabhaḥ .
paśyatyakṛtamevemaṃ jagatsvapnaṃ kṛtaṃ yathā
||44||mṛdvyā cidākāśamṛdā brahmaṇā brāhmaṇena khe .
kṛto'pi na kṛtaḥ sargamaṇḍapo'kṣagavākṣakaḥ
||45||no kartṛtā na ca jaganti na bhoktṛtāsti
nāstīti nāsti na ca kiṃcidato budhaḥ san .
pāṣāṇamaunamavalambya yathāpravāhamācāramācara śarīramihāstu mā vā o
||46||ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de0 mokṣopāyeṣu nirvāṇaprakaraṇe utta0 pāṣā0 cidaikyaṃ nāma dviṣaṣṭitamaḥ sargaḥ ..62..