Traditionally attributed to Vālmīki; dialogue of Vasiṣṭha and Rāma
īśvara uvāca .
cinotyalīkamevaivaṃ saduḥkhāsmīti bhāvanāt .
citsvapnakṣībatāmohapatitā saṃbhrame yathā
||1||amṛtāpi mṛtāsmīti viparyastamatirvadhūḥ .
yathā rodityanaṣṭaiva naṣṭāsmīti tathaiva cit
||2||akāraṇaṃ viparyastā matirbhrāntamapi sthiram .
yathā jagatpaśyatīdaṃ tathāhaṃtābhramāccitiḥ
||3||cittaṃ hi kāraṇaṃ tvasyāḥ saṃsārānubhave citeḥ .
na ca tatkāraṇaṃ kiṃciccittvānyatvātyasaṃbhavāt
||4||evaṃ hi kāraṇābhāvāccetyasyāsaṃbhavāditi .
nāsau cittaṃ tataścetyaṃ yatnataścetyate yayā
||5||na dṛśyadarśanadraṣṭrarūpaṃ tailamivopale .
na kartṛkarmakaraṇaṃ dṛśīndāviva kṛṣṇatā
||6||na mātṛmeyamānāni nabhasīva navāṅkuraḥ .
na ciccetanacetyādi nandane khadiro yathā
||7||nāhaṃtvatvaṃtvatattvādi parvatatvamivāmbare .
sadehatvānyadehatve śaṅkhatvamiva kajjale
||8||nānā'nānā na cāpyantaraṇāviva sumeravaḥ .
na ca śabdārthaśabdaśrīrmahoṣaralatā yathā
||9||neti neti na caivārkamaṇḍale rajanī yathā .
na vastutāvastute ca tuṣāre tu yathoṣṇatā
||10||na śūnyatāśūnyate vā śilākośa iva drumaḥ .
śūnyatāśūnyatā nāma mahatī kha ivākhatā
||11||kevala kevalībhāvasvacchataivāvaśiṣyate .
na cittātkasyaciddoṣājjātayaitadavāpyate
||12||tatsarvabhāvanāmātreṇānarthaḥ prakṛtaḥ sthitaḥ .
tajjñe'pyabhāvanāmātreṇānartha upaśāmyati
||13||tajjñe'pyabhāvanāmātrādṛte'nyatropayujyate .
na tṛṇaṃ na ca trailokyamiti svāyattatātra yā
||14||svāyatta eva caiṣo'rtho duḥsādhyo bhāvanāsthitaḥ .
yadyanna sādhyate puṃsā tatkathaṃ kveva labhyate
||15||nirvikalpādvitīyā cidyāsau sakalagā satī .
paramaikā parā sācchā dīpikā tejasāmapi
||16||saiṣāvabhāsanakarī sarvagā nityanirmalā .
nityoditā nirmanaskā nirvikārā nirañjanā
||17||ghaṭe paṭe vaṭe kuḍye śakaṭe vānare khare .
asure sāgare bhūte nare nāge ca saṃsthitā
||18||sākṣivattiṣṭhati satī spandate na ca kutracit .
dīpaḥ prakāśanāyeva karoti na punaḥ kriyām
||19||malināpyamunaiṣā sā'vikalpāḍhyā vikalpinī .
jaḍevāpyajaḍābhāsā na sarvā sarvagaiva ca
||20||nirvikalpā parā sūkṣmā ciccinoti svasaṃvidam .
vātāvātāṅgamarmādi yathā yantrādiveṣṭane
||21||rūpālokamanaskāravalitā cidabodhataḥ .
bodhataścaiva bhavati nidrāṃ sadasatī yataḥ
||22||sā paraiva cidatyacchā cintāmāyāti cetanāt .
sādhureva yathā'sādhurbhāvite durjanaiṣaṇāḥ
||23||malena svarṇamāyāti tāmratāṃ malamārjanāt .
punaḥ kanakatāmeti yathā citparamā tathā
||24||svāropaśāntyā svādarśo yathaiti pratimāsthitim .
tathā sargamivāgamya bodhātsvaṃ yāti tatpadam
||25||abhāvavedanādasyāḥ saṃsāraḥ saṃpravartate .
svabhāvavedanādeṣa tvasadevopaśāmyati
||26||yadā cittvāccinotyantaranyatāmasatīṃ tadā .
ahaṃtāmiva saṃprāpya naśyatīvāpyanāśinī
||27||īṣatspandādadho yāti bhṛguprāntāttaroḥ phalam .
yathā tathaiṣa saṃvitteradhaḥpāto mahāniva
||28||rūpādīnāṃ tu sattaiṣā cita evāmalaiva cit .
dvitvaikatve tvabodhotthe bodhena vilayaṃ gate
||29||sattāmātreṇa cittasya bodhaścittendriyādiṣu .
ālokasattāmātreṇa vyavahāraḥ kriyāsviva
||30||vātātkanīnikāspandastaddīptirdṛṣṭirucyate .
tadbāhyavati tadrūparūpabodhastu citparā
||31||tvaṅmārutau jaḍau tucchau tatsaṅgaḥ sparśa ucyate .
mananaṃ sparśasaṃvittistatsaṃvittistu citparā
||32||gandhatanmātrapavanasaṃbandho gandhasaṃvidaḥ .
āsāṃ tu manasā hīnaṃ vedanaṃ paramaiva cit
||33||śabdatanmātraśravaṇavātasaṅgānmano vinā .
suṣuptasadṛśī saṃvitparamā cidudāhṛtā
||34||kriyonmukhatvaṃ saṃkalpātsaṃkalpo mananakramaḥ .
mananaṃ cittakāluṣyamātmā cinnirmalā bhavet
||35||citprakāśātmikā nityā svātmanyevāvasaṃsthitā .
idamantarjagaddhatte sanniveśaṃ yathā śilā
||36||advitīyā dadhānedaṃ vikārādivivarjitam .
nāstameti na codeti spandate no na vardhate
||37||saṃkalpājjīvatāmetya niḥsaṃkalpātmanātmanā .
cijjaḍaṃ no jaḍaṃ bhāvaṃ bhāvayantī svasaṃsthitā
||38||rathastvasyāściterjīvo jīvasyāhaṃkṛtī rathaḥ .
ahaṃkṛte ratho buddhistato buddhermano rathaḥ
||39||manasastu rathaḥ prāṇaḥ prāṇasyākṣagaṇo rathaḥ .
akṣaughasya ratho deho dehasya syandano rathaḥ
||40||spandanaṃ karma saṃsāre jarāmaraṇapañjaram .
evaṃ pravartitaṃ cakramidamādivibhūtijam
||41||pratibhāsata evātmanyasatsvapna ivātataḥ .
manāgapi na satyātma mṛgatṛṣṇāmbuvatsthitam
||42||rathastvatra smṛtaḥ prāṇaḥ kalpanāyā munīśvara .
yatra prāṇamaruttatra mananaṃ paritiṣṭhati
||43||ālokaśrīḥ sthitā yatra rūpaṃ tatraiva rājate .
prāṇo balī sthito yatra tadeva parivepati
||44||yatprayāti vanaṃ vātyā tadeva parighūrṇate .
manasyākāśasaṃlīne na prāṇaḥ parivepati
||45||tejasyasattāmāyāte na rūpamiva rājate .
prāṇe praśānte maruti manontarna manāgapi
||46||vātyāyāmupaśāntāyāṃ rajo na parikampate .
yatra prāṇo marudyāti manastatraiva tiṣṭhati
||47||yatra yatrānusarati rathastatraiva sārathiḥ .
prāṇasaṃpreritaṃ cittaṃ yāti deśāntare kṣaṇāt
||48||kṣepaṇonmuktapāṣāṇa iva tatrānyathā kṣayi .
yatra puṣpaṃ tatra gandho yatrāgnistatra soṣṇatā
||49||yatra prāṇo marudyāti yatrendustatra tacchaviḥ .
saṃvittiḥ pavanaspandānnāḍīsaṃsparśanaśca saḥ
||50||saṃvittisphāratā cittaṃ manastatprāṇakoṭare .
sarvatra vidyate saṃvidvyomasvacchā jaḍājaḍe
||51||kṣubhyantīva tu sā prāṇaspandādityanubhūyate .
sattāmātrasvarūpeṇa jaḍeṣu samavasthitā
||52||prāṇasaṃbodhitā vetti vedanātmatayā jaḍe .
nānāsphārasamullāsairyaḥ pūrvaṃ parivalgati .
prāṇe'tīte tvamananaḥ sa evāśu na vepati
||53||puryaṣṭake citparamā sve mune pratibimbati .
ādarśa eva pratimā dṛśyate nopalādiṣu
||54||manaḥ puryaṣṭakaṃ viddhi sarvakāryaikakāraṇam .
tadaiva bhedaiḥ kathitamanyaiḥ svāśayakalpitaiḥ
||55||yasmādudeti kalanākuladṛśyajālaṃ
yattatra ca sthitavadityanubhūtamuccaiḥ .
yasmānmano viparivartati dehadṛṣṭyā
sarvaṃ tu tatparamavastviti viddhi viśvam
||56||