Traditionally attributed to Vālmīki; dialogue of Vasiṣṭha and Rāma
rājovāca .
bahunātra kimuktena sotsavāvarjitāśayaḥ .
tadāprabhṛti tatrāhaṃ saṃpannaḥ puṣṭapulkasaḥ
||1||saptarātrotsavasyānte kramānmāsāṣṭake gate .
puṣpitā sāsya saṃpannā sthitā garbhavatī tataḥ
||2||prasūtā duḥkhadāṃ kanyāṃ vipadduḥkhakriyāmiva .
sā kanyā vavṛdhe śīghraṃ mūrkhacinteva pīvarī
||3||punaḥ prasūtā sā varṣaistribhiḥ putramaśobhanam .
anarthamiva durbuddhirāśāpāśavidhāyakam
||4||punaḥ sutāṃ duhitaraṃ punarapyarbhakaṃ tataḥ .
kalatravānahaṃ jāto vane jaraṭhapulkasaḥ
||5||tayā saha samāstatra mayā bahvṣo'tivāhitāḥ .
nārake cintayā sārdhaṃ brahmaghneneva yātanāḥ
||6||śītavātātapakleśavivaśena vanāntare .
ciraṃ vilulitaṃ vṛddhakacchapeneva palvale
||7||kalatracintāhratayā dhiyā saṃdahyamānayā .
dṛṣṭāḥ kaṣṭasamārambhā diśaḥ prajvalitā iva
||8||kṣaumānekasamākṣīṇapaṭe ceṇḍakadhāriṇā .
kāṣṭhabhāro vane vyūḍho yo mūrtamiva duṣkṛtam
||9||yaukākīrṇajaratklinnagandhikaupīnavāsasā .
āśvasya dhavalīkānāṃ tale nītā ghanāḥ samāḥ
||10||kalatrāpūraṇotkena jarjareṇa himānilaiḥ .
hemante dardureṇeva vilīnaṃ vanakukṣiṣu
||11||nānākalahakallolatāpaprasaravidrutāḥ .
bāṣpavyājena nirmuktā netrābhyāṃ raktabindavaḥ
||12||yāminyo vipine klinne varāhāmiṣabhojanāḥ .
śilātalakuṭīkośe nītā jaladaviklavāḥ
||13||kāle kṣayaṃ gate rohe kālābhraghanatāṃ gate .
asauhārdena bandhūnāṃ kalahaiścāpi saṃtataiḥ
||14||sarvatra jātaśaṅkena kalābhimukharārbhakaiḥ .
mayā kṛpaṇacittena nītāḥ paragṛhe samāḥ
||119||caṇḍālīkalahodvignacaṇḍacaṇḍālatarjanaiḥ .
mukhaṃ jarjaratāṃ yātamindū rāhuradairiva
||16||carvitāḥ kharvitoṣṭhena dvīpīpiśitapeśayaḥ .
nārakāhṛtavikrītā nārakyo raśanā iva
||17||himavatkandarodgīrṇāścaṇḍā hemantavīcayaḥ .
śiśire śīkarāsāratuṣāranicayāściram
||18||aṅge nirambare soḍhā mṛtyumuktā iveṣavaḥ .
jarājaraṭhamūḍhena mūlāni kṣīṇabhūruhām
||19||sukṛtānāmivaikena samutkhātāni bhūriśaḥ .
śarāvakeṣvaṭavyāṃ ca palalaṃ pakvamādarāt
||20||aspṛṣṭena janairbhuktaṃ kukalatravatā mayā .
gṛhītatejaḥkṣataye bahuvakravikāriṇā
||21||mārgāvikamivātmīyaṃ vikrītaṃ paṇyamanyataḥ .
prāṇyaṅgavapuṣastasya protkṛttyotkṛttya peśalaḥ
||22||āyasaṃpari vikrītā vindhyapakkaṇabhūmiṣu .
janmāntarasahasrotthaṃ svapāpamiva vṛddhaye
||23||avikīrṇamasatkīrṇaṃ caṇḍālārāmabhūmiṣu .
dṛṣṭaḥ kuddālako dṛṣṭyā saṃdhyāsnehavimuktayā
||24||rauravāpatiteneva tatkālasnigdhatāṃ gataḥ .
vindhyakandaragulmānāṃ bandhutvamiva gacchatā
||25||pulindavapuṣā yatra yuktayogaiḥ samarpitāḥ .
tarpitā laguḍāghātajitakauleyaraṃhasā
||26||putradārāḥ kadannena grāmakāndhocitena ca .
dhārāsāraraṇatpatraśuṣkatālatale niśāḥ
||27||nītā raṇitadantena sārdhaṃ vipinavānaraiḥ .
romabhiḥ koṭimudrodyaiḥ śītenādhyuṣitasya me
||28||varṣāsu muktākaṇavaddhṛtā vānalavindavaḥ .
ajājīmūtakhaṇḍārthaṃ kṣutkṣuṇṇakṣīṇakukṣiṇā
||29||kalatreṇa sahāṭavyāṃ kṛtaḥ kalaha ākulaḥ .
vane raṇitadantena śītakekaracakṣuṣā
||30||maṣīmalinagātreṇa vetālasvajanāyitam .
sarittīreṣu matsyārthaṃ bhrāntaṃ baḍiśadhāriṇā
||31||kalpe jagatsunāśārthaṃ kṛtānteneva pāśinā .
pītaṃ bahūpavāsena sadyaḥkṛttamṛgorasaḥ
||32||tatkālakoṣṇaṃ rudhiraṃ mātuḥ stanapayo yathā .
śmaśānasaṃsthitānmatto raktaraktānmalāśinaḥ
||33||vidrutā vanavetālāścaṇḍikābhidrutā iva .
vāgurā vipine vyuptā bandhārthaṃ mṛgapakṣiṇām
||34||āśā iva vivṛddhyarthaṃ putradārakalatrajāḥ .
mayā māyāmayairlokāḥ sūtrajālamayaiḥ khagāḥ
||35||jālairjarjaratā nītā diśaścāsukṛtāyuṣā .
tatrāpi dattaḥ prasaro manaso duṣkṛtodaye
||36||āśā prasāritā dūraṃ prāvṛṣīva taraṅgiṇī .
karabhyā iva sarpeṇa vidrutaṃ dūrato dhiyā
||37||dūre tyaktā dayā dehe bhujaṅgeneva kaṃcukam .
krauryaṃ sukhena saṃrambhaśaravarṣiṃ ninādi ca
||38||aṅgīkṛtaṃ nidāghānte nabhasevāsitāmbudaḥ .
vikāsinyo kṣatāḥ kṣārā dūraṃ parihṛtā janaiḥ
||39||śvabhreṇeva kumañjaryaściramūḍhā mayāpadaḥ .
svakālakulakoṇāsu narakoddāmabhūmiṣu
||40||uptā duṣkṛtabījānāṃ muṣṭayo mohavṛṣṭayaḥ .
vāgurābhirmayā vindhyakandarasthena nirdayam
||41||bhūteṣviva kṛtāntena mṛgeṣu parivalgitam .
cāmarīkaṇṭhakuḍyeṣu viśrāntaśirasā mayā
||42||suptamastavivekena śeṣāṅgeṣviva śauriṇā .
vilolacaraṇāmbarayā sarāvollāsidhūmrayā
||43||mama tanvā sanīhāravindhyakacchaguhāyitam .
kṛṣṇadehena yaukāḍhyākanthāskandhe mayā ciram
||44||grīṣme soḍhā caladbhūtā varāheṇa yathorvarā .
bahuśo'haṃ vanotthāgninirdagdhaprāṇimaṇḍalaḥ
||45||kalpāgnibhuktajagataḥ kālasyānugatiṃ gataḥ .
lobhiliṅgo yathā rogamanarthāniva durgrahaḥ .
prasūtāstatra me dārā duḥkhānyatha sukhānyapi
||46||nṛpālaputrakenaikatanayena tadā mayā .
nītā nīrandhradoṣeṇa ṣaṣṭiḥ kalpasamāḥ samāḥ
||47||ākruṣṭamuddhurataraṃ ruditaṃ vipatsu
bhuktaṃ kadannamuṣitaṃ hatapakkaṇeṣu .
kālāntaraṃ bahu mayopahatena tatra
durvāsanānigaḍabandhagatena sabhyāḥ
||48||ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye utpattiprakaraṇe indrajālopākhyāne āpadvarṇanaṃ nāma saptottaraśatatamaḥ sargaḥ.. 107 ..