Traditionally attributed to Vālmīki; dialogue of Vasiṣṭha and Rāma
muniruvāca .
vartamāne tadā tasminkaṣṭe saṃbhrāntasaṃbhrame .
uhyamāno'hamatyantaṃ khedamabhyāgato'bhavam
||1||acintayaṃ tatsvapno'yaṃ parasya hṛdaye mama .
tadataḥ parinirvāmi duḥkhaṃ paśyāmi kiṃ mudhā
||2||vyādha uvāca .
kiṃsvitsyātsvapna ityeva kila saṃdehaśāntaye .
praviṣṭo hṛdayaṃ tasya kiṃ taṃ nirṇītavānasi
||3||kimetadbhavatāṃ dṛṣṭaṃ hṛdaye kva mahārṇavaḥ .
jaṭhare kalpavātaḥ kiṃ hṛdi kalpānalaḥ katham
||4||dyauḥ kṣamā vāyurākāśaṃ parvatāḥ sarito diśaḥ .
kathaṃ hṛdi jagannāma kathayeti yathāsthitam
||5||muniruvāca .
akāraṇatvātsargādāvevānutpādataḥ sphuṭāt .
ajñātau sargaśabdārthāveva na sto manāgapi
||6||taccaitau sarvaśabdārthau tvajñātau paramātmani .
yatastatpadamajñānajñānātmakamanāmayam
||7||ataḥ subhaga siddhānte tvatpakṣe bodhamāgate .
maurkhyaśāntāvanādyante pade paramapāvane
||8||vacmīdaṃ mūḍhasaṃvittau yadida tanna vedmyaham .
vastvavastujamābhātaṃ bodhamātramidaṃ tatam
||9||kva śarīraṃ kva hṛdayaṃ kva svapnaḥ kva jalādi ca .
kva bodho bodhavicchittiḥ kva janmamaraṇādi ca
||10||svacchaṃ cinmātramastīha tannāma yadapekṣayā .
sthūlameva khamapyadriraṇūnāṃ nikaṭe yathā
||11||svabhāvātsa cidākāśaḥ kiṃciccetati cintayā .
khameva vapurākāśaṃ yattadvetti jagattayā
||12||yathā svapne puratayā cidevābhāti kevalā .
na tu kiṃcitpurādyevaṃ jagaccinmātrameva khe
||13||idaṃ śāntamanābhātamananyannaitadātmani .
citi dṛśau tamasi khe cakrakādīva bhāti te
||14||asmākaṃ tu na cābhānaṃ na cāsanna ca sanna kham .
anākāramanādyantamekaṃ cidvyoma kevalam
||15||bhātyakāraṇakaṃ svapne śuddhau draṣṭaiva kevalaḥ .
tenātra kāraṇābhāvo na draṣṭāsti na darśanam
||16||śuddhaṃ kimapi tadbhāti svānubhūtamapi sphuṭam .
yadavācyamanādyantamekaṃ dvaitaikyavarjitam
||17||ekaḥ kālo yathā kalpaḥ prakāśaścobhayātmakaḥ .
bījaṃ vā phalapuṣpāntaṃ brahma sarvātmakaṃ tathā
||18||yadanyasya mahatkuḍya tadanyasyāmalaṃ nabhaḥ .
dṛṣṭametatsthirasvapnasaṃkalpabhramabhūmiṣu
||19||svacchaṃ tadā tadātmaikaṃ bhāti cinmātra khaṃ yathā .
svapne jāgṛtivattadvajjāgratsvapne'pi nānyathā
||20||adṛśye pavane yadvadadṛśyaṃ saurabhaṃ sthitam .
cinmātre'pratighe tadvajjagadapratighaṃ sthitam
||21||samastamananatyāge yo'si so'si nirāmayaḥ .
bahirantaranantātmā susthito'pi nirantaram
||22||vyādha uvāca .
bhagavanprāktanaṃ karma keṣāmiha hi vidyate .
keṣāṃ na vidyate tadvadvināpi bhavataḥ katham
||23||muniruvāca .
sargādiṣu svayaṃ bhānti brahmādyā ye svayaṃbhuvaḥ .
vijñaptimātradehāste na teṣāṃ janmakarmaṇī
||24||teṣāmasti na saṃsāro na dvaitaṃ na ca kalpanāḥ .
viśuddhajñānadehāste sarvātmānaḥ sadā sthitāḥ
||25||sargādau prāktanaṃ karma vidyate neha kasyacit .
sargādau sargarūpeṇa brahmaivetthaṃ vijṛmbhate
||26||yathā brahmādayo bhānti sargādau brahmarūpiṇaḥ .
bhānti jīvāstathānye'pi śataśo'tha sahasraśaḥ
||97||kiṃtu ye brahmaṇo'nyatvaṃ budhyante sāttvikodbhavāḥ .
abodhā ye tvacidākhyaṃ buddhvā dvaitamidaṃ svayam
||28||teṣāmuttarakālaṃ tatkarmabhirjanma dṛśyate .
svayameva tathā bhūtaistairavastutvamāśritam
||29||yaistu na brahmaṇo'nyatvaṃ buddhaṃ bodhamahātmani .
niravadyāsta ete'tra brahmaviṣṇuharādayaḥ
||30||sarvātma saṃvido'cchatvaṃ brahmātmanyeva saṃsthitam .
tatkvacijjīvavadbhānaṃ svayamātmani paśyati
||31||yatra vetti tu jīvatvaṃ tatrāvidyeti tiṣṭhati .
tatra saṃsṛtināmnātmā dhatte rūpaṃ tathāsthitam
||32||svayameva hi kālena buddhvā svaṃ rūpamātmanaḥ .
svayameva svarūpasthaṃ brahmaiva bhavati svayam
||33||yathā dravatvādambvantareti cāvartatāmiva .
brahma cittvāttathaitīva sargatāmasya sargakam
||34||brahmabhānamayaṃ sargo na svapno na ca jāgaraḥ .
kasya kānyatra karmāṇi kīdṛśāni kiyanti vā
||35||vastutaḥ karma nāstyeva nāvidyāsti na sargadhīḥ .
svasaṃvedanataḥ sarvamasadeva pravartate
||36||brahmaiva sargo bhūtātmā karma janmeti kalpanāḥ .
svayaṃ kurvadidaṃ bhāti vibhutvātkalpitārthabhāk
||37||na saṃbhavati jīvasya sargādau karma kasyacit .
paścātsvakarma nirmāya bhuṅkte kalpanayā sa cit
||38||jalāvartasya ko dehaḥ kāni karmāṇi cocyatām .
yathāmbumātramāvarto brahmamātraṃ tathā jagat
||39||yathā svapneṣu dṛṣṭānāṃ na prākkarma nṛṇāṃ bhavet .
ādisargeṣu jīvānāṃ tathā cinmātrarūpiṇām
||40||sarge sargatayā rūḍhe bhavetprākkarmakalpanā .
paścājjīvā bhramantīme karmapāśavaśīkṛtāḥ
||41||sarga eva na sargo'yaṃ brahmetthaṃ kila tiṣṭhati .
yatra tatra kva karmāṇi kāni vā kasya tāni vā
||42||aparijñānamātraṃ yatsvayaṃ vai paramātmanaḥ .
tadetatkarma bandhāya tattajjñasyopaśāmyati
||43||yāvadyāvatparijñānaṃ paṇḍitasya pravartate .
tāvattāvattadaivāsya karma śāmyati bandhanam
||44||yannāma kila nāstyeva tacchāntau kā kadarthanā .
paramārthādṛte bandhaḥ kiṃcinnāma na vidyate
||45||tāvanmāyā bhavabhayakarī paṇḍitatvaṃ na yāva-
ttatpāṇḍityaṃ patasi na punaryena saṃsāracakre .
yatnaṃ kuryādaviratamataḥ paṇḍitatve'malātma-
jñānodāre bhayamitarathā naiva vaḥ śāntimeti
||46||ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahā0 vā0 de0 mo0 ni0 u0 a0 vi- śavo- karmanirṇayo nāma dvicatvāriṃśadadhikaśatatamaḥ sargaḥ .. 142..