Traditionally attributed to Vālmīki; dialogue of Vasiṣṭha and Rāma
bhānuruvāca .
mano hi jagatāṃ kartṛ mano hi puruṣaḥ paraḥ .
manaḥkṛtaṃ kṛtaṃ loke na śarīrakṛtaṃ kṛtam
||1||sāmānyabrāhmaṇā bhūtvā manobhāvanayā kila .
aindavā brahmatāṃ yātā manasaḥ paśya śaktatām
||2||manasā bhāvyamāno hi dehatāṃ yāti dehakaḥ .
dehabhāvanayā'yukto dehadharmairna bādhyate
||3||bāhyadṛṣṭirhi niyataṃ sukhaduḥkhādi vindati .
nāntarmukhatayā yogī dehe vetti priyāpriye
||4||manaḥkāraṇakaṃ tasmājjagadvividhavibhramam .
indrasyāhalyayā sārdhaṃ vṛttānto'tra nidarśanam
||5||śrībrahmovāca .
kāhalyā bhagavanbhāno ko vātrendrastamonuda .
yayorudantaśravaṇe pāvanī dṛṣṭireti hi
||6||bhānuruvāca .
śrūyate hi purā deva māgadheṣu mahīpatiḥ .
indradyumna iti khyāta indradyumna ivāparaḥ
||7||tasyendubimbapratimā bhāryā kamalalocanā .
ahalyā nāma tatrāsīcchaśāṅkasyeva rohiṇī
||8||tasminneva pure ṣiṅgaḥ ṣiṅgaprakaraśekharaḥ .
indranāmā paraḥ kaściddhīmānviprakumārakaḥ
||9||ahalyā pūrvamindrasya babhūveṣṭetyahalyayā .
śrutaṃ rājamahiṣyātha kathāprastāvataḥ kvacit
||10||ākarṇyaivamahalyā sā babhūvendrānurāgiṇī .
ahalyāṃ māṃ sa no kasmātsakto'bhyetītyathotsukā
||11||mṛṇālabhārakadalīpallavāstaraṇeṣu sā .
atapyata bhṛśaṃ bālā latā lūnā vaneṣviva
||12||khedamāpa samagrāsu tāsu bhūpavibhūtiṣu .
matsī nidāghataptāsu parilolā sthalīṣviva
||13||ayamindro'yamindraścetyevaṃ jātapralāpayā .
lajjāpi hi tayā tyaktā vaivaśyamanuyātayā
||14||ityārtayā ghanasnehamatha tasyā vayasyayā .
uktaṃ tayā priye'vighnamindramabhyānayāmyaham
||15||iṣṭaṃ tavānayāmīti śrutvā vikasitekṣaṇā .
papāta pādayoḥ sakhyā nalinyā nalinī yathā
||16||tataḥ prayāte divase samāyāte niśāgame .
sā vayasyā tamindrākhyaṃ yayau dvijakumārakam
||17||bodhayitvā yathāyuktaṃ sā tamindramathāṅganā .
ahalyānikaṭaṃ rātryāmānayāmāsa satvaram
||18||tataḥ sā tena ṣiṅgena sahendreṇa ratiṃ yayau .
kasmiṃścitsadane gupte bahumālyavilepanā
||19||hārāṅgadamanojñena taruṇī tena sā tadā .
ratenāvarjitā vallī rasena madhunā yathā
||20||tatastadanuraktā sā paśyantī tanmayaṃ jagat .
na samastaguṇākīrṇaṃ bhartāraṃ bahvamanyata
||21||kenacittvatha kālena tasyā indrānurāgitā .
sā jñātā rājasiṃhena tanmukhavyomacandrikā
||22||indraṃ dhyāyati sā yāvattāvattasyā virājate .
mukhaṃ pūrṇena candreṇa prabuddhamiva kairavam
||23||indro'pi ca tadāsaktasamastakaraṇākulaḥ .
na tiṣṭhati kṣaṇamaho tayā virahitaḥ kvacit
||24||athātisughanasnehanirāvaraṇaceṣṭayoḥ .
tayoranayavṛttānto rājñākarṇi kaṭuvyathaḥ
||25||evamanyonyamāsaktaṃ bhāvamālakṣya bhūpatiḥ .
cakāra bahubhirdaṇḍaiḥ sa dvayoratha śāsanam
||26||tāvubhāvapi saṃtyaktau hemante salilāśaye .
tuṣṭau jahasatustatra na khedaṃ samupāgatau
||27||apṛcchata tato rājā khinnau stho na tu durmatī .
tāvūcaturmahīpāla jalāśayasamuddhṛtau
||28||saṃsmṛtyāvāmihānyonyamukhakāntimaninditām .
ātmānaṃ na vijānīvo rūḍhabhāvaṃ parasparam
||29||śāsaneṣu ca yatsaṅgo niḥśaṅkastena harṣitau .
muhyāvo na mahīpāla svāṅgairapi vikartitaiḥ
||30||tato bhrāṣṭre parikṣiptāvakhinnāvevameva tau .
ūcaturmuditātmānāvanyonyasmṛtiharṣitau
||31||grathitau gajapādeṣu na khinnāveva saṃsthitau .
evamevocaturbhūpamanyonyasmṛtiharṣitau
||32||kaśāhatāvakhinnau tāvevameva kilocatuḥ .
anyasmācchāsanādrājñā kalpitācca punaḥ punaḥ
||33||uddhṛtāvūcatuḥ pṛṣṭau tamevārthaṃ punaḥ punaḥ .
uvācendro mahīpālaṃ jaganme dayitāmayam
||34||na śātanāni duḥkhāni bādhante kiṃcideva me .
asyāścaiva jagadrājansarvaṃ manmayameva ca
||35||tenānyaśāsanādduḥkhaṃ kiṃcideva na vidyate .
manomātramahaṃ rājan mano hi puruṣaḥ smṛtaḥ
||36||prapañcamātramevāyaṃ deho dṛśyata eva hi .
samakālaprayuktena sahasā daṇḍarāśinā
||37||vīraṃ mano bhedayituṃ manāgapi na śakyate .
kā nāma tā mahārāja kīdṛśyaḥ kasya śaktayaḥ
||38||yābhirmanāṃkta bhidyante dṛṣṭaniścayavantyapi .
vṛddhimāyātu vā deho yātu vā viśarārutām
||39||bhāvitārthābhipatitaṃ manastiṣṭhati pūrvavat .
iṣṭe'rthe ciramāviṣṭaṃ dadhānaṃ tatsthitaṃ manaḥ
||40||bhāvābhāvāḥ śarīrasthā nṛpa śaktā na bādhitum .
bhāvitaṃ tīvravegena manasā yanmahīpate
||41||tadeva paśyatyacalaṃ na śarīraviceṣṭitam .
na kāścana kriyā rājanvaraśāpādikā api
||42||tīvravegena saṃpannaṃ śaktāścālayituṃ manaḥ .
tīvravegena saṃyuktaṃ puruṣā hyabhivāñchitāt
||43||manaścālayituṃ śaktā na mahādriṃ mṛgā iva .
mameyamasitāpāṅgī manaḥkośe pratiṣṭhitā
||44||devāgāre mahotsedhe devī bhagavatī yathā .
na duḥkhamanugacchāmi priyayā jīvarakṣayā
||45||girirgrīṣmadaśādāhaṃ lagnayevābdamālayā .
yatra yatra yathā rājaṃstiṣṭhāmyabhipatāmi vā
||46||tatreṣṭasaṃgamādanyatkiṃcinnānubhavāmyaham .
ahalyādayitānāmnā manasendrābhidhaṃ manaḥ
||47||saṃsaktamidamāyāti na svabhāvādṛte param .
ekakāryaniviṣṭaṃ hi mano dhīrasya bhūpate
||48||na cālyate meruriva varaśāpabalairapi .
deho hi varaśāpābhyāmanyatvamiva gacchati .
nanu dhīraṃ mano rājanvijigīṣutayā sthitam
||49||etāni cātra manasāṃ na ca kāraṇāni
rājañśarīraśakalāni vṛthotthitāni .
ceto hi kāraṇamamīṣu śarīrakeṣu
vārīva sarvavanakhaṇḍalatāraseṣu
||50||ādyaṃ śarīramiha viddhi mano mahātma-
nsaṃkalpito jagati tena śarīrasaṅghaḥ .
ādyaṃ śarīramadhitiṣṭhati yatra yatra
tattadbhṛśaṃ phalati netaradasya puṃsaḥ
||51||mukhyāṅkuraṃ subhaga viddhi mano hi puṃso
dehāstataḥ pravisṛtāstarupallavābhāḥ .
naṣṭe'ṅkure punarudeti na pallavaśrī-
rnaivāṅkuraḥ kṣayamupaiti dalakṣayeṣu
||52||dehe kṣate vividhadehagaṇaṃ karoti
svapnāvanāviva navaṃ navamāśu cetaḥ .
citte kṣate tu na karoti hi kiṃcideva
dehastataḥ samanupālaya cittaratnam
||53||diśi diśi hariṇākṣīmeva paśyāmi rājan
priyayuvatimanastvānnityamānandito'smi .
tava puraprakṛtīnāṃ yatphalaṃ duḥkhadāyi
kṣaṇamathasuciraṃ tattanna paśyāmi kiṃcit
||54||ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vā0 utpattiprakaraṇe kṛtrimendrāhalyānurāgo nāmaikonanavatitamaḥ sargaḥ .. 89 ..