Traditionally attributed to Vālmīki; dialogue of Vasiṣṭha and Rāma
śrīrāma uvāca .
kīdṛśyo bhagavanyogabhūmikāḥ saptasiddhidāḥ .
samāseneti me brūhi sarvatattvavidāṃvara
||1||śrīvasiṣṭha uvāca .
ajñānabhūḥ saptapadā jñabhūḥ saptapadaiva hi .
padāntarāṇyasaṃkhyāni bhavantyanyānyathaitayoḥ
||2||svayatnasādhakarasānmahāsattābharonnateḥ .
ete pratipadaṃ baddhamūle saṃphalataḥ phalam
||3||tatra saptaprakārā tvamajñānasya bhuvaṃ śrṛṇu .
tataḥ saptaprakārāṃ tvaṃ śroṣyasi jñānabhūmikām
||4||svarūpāvasthitirmuktistadbhraṃśo'haṃtvavedanam .
etatsaṃkṣepataḥ proktaṃ tajjñatvājñatvalakṣaṇam
||5||śuddhasanmātrasaṃvitteḥ svarūpānna calanti ye .
rāgadveṣodayābhāvātteṣāṃ nājñatvasaṃbhavaḥ
||6||yatsvarūpaparibhraṃśāccetyārthe citimajjanam .
etasmādaparo moho na bhūto na bhaviṣyati
||7||arthādarthāntaraṃ citte yāti madhye hi yā sthitiḥ .
nirastamananā yāsau svarūpasthitirucyate
||8||saṃśāntasarvasaṃkalpā yā śilāntariva sthitiḥ .
jāḍyanidrāvinirmuktā sā svarūpasthitiḥ smṛtā
||9||ahaṃtāṃśe kṣate śānte bhede niḥspandatāṃ gate .
ajaḍā yā prakacati tatsvarūpamiti sthitam
||10||tatrāropitamajñānaṃ tasya bhūmīrimāḥ śrṛṇu .
bījajāgrattathā jāgranmahājāgrattathaiva ca
||11||jāgratsvapnastathā svapnaḥ svapnajāgratsuṣuptakam .
iti saptavidho mohaḥ punareva parasparam
||12||śliṣṭo bhavatyanekākhyaḥ śrṛṇu lakṣaṇamasya ca .
prathame cetanaṃ yatsyādanākhyaṃ nirmalaṃ citaḥ
||13||bhaviṣyaccittajīvādināmaśabdārthabhājanam .
bījarūpaṃ sthitaṃ jāgradbījajāgrattaducyate
||14||eṣā jñapternavāvasthā tvaṃ jāgratsaṃsṛtiṃ śrṛṇu .
navaprasūtasya parādayaṃ cāhamidaṃ mama
||15||iti yaḥ pratyayaḥ svasthastajjāgratprāgabhāvanāt .
ayaṃ so'hamidaṃ tanma iti janmāntaroditaḥ
||16||pīvaraḥ pratyayaḥ prokto mahājāgraditi sphuran .
arūḍhamatha vā rūḍhaṃ sarvathā tanmayātmakam
||17||yajjāgrato manorājyaṃ jāgratsvapnaḥ sa ucyate .
dvicandraśuktikārūpyamṛgatṛṣṇādibhedataḥ
||18||abhyāsātprāpya jāgrattvaṃ svapno'nekavidho bhavet .
alpakālaṃ mayā dṛṣṭamevaṃ no satyamityapi
||19||nidrākālānubhūte'rthe nidrānte pratyayo hi yaḥ .
sa svapnaḥ kathitastasya mahājāgratsthiterhṛdi
||20||cirasaṃdarśanābhāvādapraphullavṛhadvapuḥ .
svapno jāgrattayā rūḍho mahājāgratpadaṃ gataḥ
||21||akṣatevākṣate dehe svapnajāgranmataṃ hi tat .
ṣaḍavasthāparityāge jaḍā jīvasya yā sthitiḥ
||22||bhaviṣyadduḥkhabodhāḍhyā sauṣuptī socyate gatiḥ .
ete tasyāmavasthāyāṃ tṛṇaloṣṭaśilādayaḥ
||23||padārthāḥ saṃsthitāḥ sarve paramāṇupramāṇinaḥ .
saptāvasthā iti proktā mayā'jñānasya rāghava
||24||ekaikā śataśākhātra nānāvibhavarūpiṇī .
jāgratsvapnaściraṃ rūḍho jāgṛtāveva gacchati
||25||nānāpadārthabhedena savikāsaṃ vijṛmbhate .
asyāmapyudare santi mahājāgraddaśādṛśaḥ
||26||tāsāmapyantare loko mohānmohāntaraṃ vrajet .
antaḥpātijalāvarta iva dhāvati naurbhramam
||27||kāścitsaṃsṛtayo dīrgha svapnajāgrattayā sthitāḥ .
kāścitpunaḥ svapnajāgrajjāgratsvapnāstathetarāḥ
||28||ajñānabhūmiriti saptapadā mayoktā
nānāvikārajagadantarabhedahīnā .
asyāḥ samuttarasi cāruvicāraṇābhi-
rdṛṣṭe prabodhavimale svayamātmanoti
||29||ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vā0 mokṣopāyeṣūtpattiprakaraṇe ajñānabhūmikāvarṇanaṃ nāma saptadaśottaraśatatamaḥ sargaḥ .. 117 ..