Traditionally attributed to Vālmīki; dialogue of Vasiṣṭha and Rāma
śrīvasiṣṭha uvāca .
evaṃ bahūni varṣāṇi mithunaṃ nirbharaspṛham .
reme yauvanalīlābhiramandābhirdine dine
||1||atha yāteṣu bahuṣu varṣeṣvāvṛttiśāliṣu .
śanairgalitatāruṇye bhinnakumbhādivāmbhasi
||2||taraṅganikarākārabhaṅguravyavahāriṇi .
pātaḥ pakvaphalasyeva maraṇaṃ durnivāraṇam
||3||himāśanirivāmbhoje jarā nipatanonmukhī .
āyurgalatyavirataṃ jalaṃ karatalādiva
||4||prāvṛṣīva latātumbī tṛṣṇaikā dīrghatāṃ gatā .
śailanadyā raya iva saṃprayātyeva yauvanam
||5||indrajālamivāsatyaṃ jīvanaṃ jīrṇasaṃsthiti .
sukhāni prapalāyante śarā iva dhanuścyutāḥ
||5||patanti ceto duḥkhāni tṛṣṇā gṛdhra ivāmiṣam .
budbudaḥ prāvṛṣīvāpsu śarīraṃ kṣaṇabhaṅguram
||7||rambhāgarbha ivāsāro vyavahāro vicāragaḥ .
satvaraṃ yuvatā yāti kāntevāpriyakāminaḥ
||8||balādaratirāyātā vairasyamiva pādapam .
tadiha syācchubhākāraṃ sthiraṃ kimatiśobhanam
||9||yadāsādya punaśceto daśāsu na vidūyate .
iti nirṇīya yugmaṃ tatsaṃsāravyādhibheṣajam
||10||ciraṃ vicārayāmāsa śāstramadhyātmasaṃmatam .
ātmajñānaikamātreṇa saṃsṛtyākhyā viṣūcikā
||11||saṃśāmyatīti niścitya tāvāstāṃ tatparāyaṇau .
taccittau tadgataprāṇau tanniṣṭhau tadvidāśrayau
||12||tadā tadarcanaparau tadīhau tau virejatuḥ .
tatraivātighanābhyāsau bodhayantau parasparam
||13||tatprītau tatsamārambhāvanyonyaṃ tau babhūvatuḥ .
atha sāvirataṃ rāma ramaṇīyapadakramān
||14||śrutvādhyātmavidāṃ vakrācchāstrārthāṃstāraṇakṣamān .
itthaṃ vicārayāmāsa svamātmānamaharniśam
||15||avyāpṛtā vyāpṛtā vā dhiyā dhavalayeddhayā .
prekṣe tāvatsvamātmānaṃ kimahaṃ syāmiti svayam
||16||kasyāyamāgato mohaḥ kathamabhyutthitaḥ kva vā .
dehastāvajjaḍo mūḍho nāhamityeva niścayaḥ
||17||ābālametatsaṃsiddhaṃ matau caivānubhūyate .
karmendriyagaṇaścāsmādabhinnāvayavātmakaḥ
||18||avayavāvayavinorna bhedo jaḍa eva ca .
buddhīndriyagaṇo'pyevaṃ jaḍa eveti dṛśyate
||19||preryate manasā yasmādyaṣṭyeva bhuvi loṣṭakaḥ .
manaścaiva jaḍaṃ manye saṃkalpātmakaśakti yat
||20||kṣepaṇairiva pāṣāṇaḥ preryate buddhiniścayaiḥ .
buddhirniścayarūpaivaṃ jaḍā sattaiva niścayaḥ
||21||khāteneva sarinnūnaṃ sā'haṃkāreṇa vāhyate .
ahaṃkāro'pi niḥsāro jaḍa eva śavātmakaḥ
||22||jīvena janyate yakṣo bāleneva bhramātmakaḥ .
jīvaśca cetanākāśo vātātmā hṛdaye sthitaḥ
||23||sukumāro'ntaranyena kenāpi parijīvati .
aho nu jñātametena cetyollekhakalaṅkinā
||24||jīvo jīvati jīrṇena cidrūpeṇātmarūpiṇā .
cetyabhramavatā jīvaścidrūpeṇaiva jīvati
||25||āmodaḥ pavaneneva khāteneva saridrayaḥ .
asatyajaḍacetyāṃśacayanāccidvapurjaḍam
||26||mahājalagato hyagniriva rūpaṃ svamujjhati .
sadvāsadvā yadābhāti citsamādhau sati svataḥ
||27||svarūpamalamutsṛjya tadeva bhavati kṣaṇāt .
evaṃ cidrūpamapyetaccetyonmukhatayā svayam
||28||jaḍaṃ śūnyamasatkalpaṃ caitanyena prabodhyate .
iti saṃcintya cūḍālā kenaiṣā citpracetanī
||29||iti saṃcintayāmāsa cirāyetthaṃ vyabudhyata .
aho nu cirakālena jñātaṃ jñeyamanāmayam
||30||yadvai vijñeyatāṃ kṛtvā na kaściddhīyate punaḥ .
ete hi cidvilāsāntā manobuddhīndriyādayaḥ
||31||asantaḥ sarva evāho dvitīyendupadasthitāḥ .
mahācidekaivāstīha mahāsatteti yocyate
||32||niṣkalaṅkā samā śuddhā nirahaṃkārarūpiṇī .
śuddhasaṃvedanākārā śivaṃ sanmātramacyutam
||33||sakṛdvibhātā vimalā nityodayavatī sadā .
sā brahmaparamātmādināmabhiḥ parigīyate
||34||cetyacetanacittādi nāsyā bhinnaṃ na mānataḥ .
tayaiṣā caityate cicchrīḥ saiṣādyā ciditi smṛtā
||35||acetyaṃ yadidaṃ cittvaṃ tattasyā rūpamakṣatam .
manobuddhīndriyādyartharūpaiḥ saiva vijṛmbhate
||36||taraṅgakaṇakallolakalaneyaṃ cidātmani .
jagadrūpapadārthānāṃ sattā sphurati mātari
||37||yadidaṃ tatparaṃ rūpaṃ tasyāḥ khalu mahāciteḥ .
śuddhacinmaṇivatsā hi seyaṃ samasamoditā
||38||ananyayaiva yā śattayā jagajjṛmbhikayā sthitā .
sattā māyātirekeṇa nānyā saṃbhavatīha hi
||39||vicitrateva bhāṇḍānāṃ nanu hematayā yathā .
sā tathodeti tadrūpamātmānaṃ cetati svayam
||40||svacittena dravatvena taraṅgāditvamambuṣu .
mahācitau jagaccittādudetīvānudetyapi
||41||tadātmaiva yathā yāto rūpavān jaladhau dravāt .
evaṃ cinmātramevāhamanahaṃbhāvamātatam
||42||na tasya janmamaraṇe na tasya sadasadgatī .
na nāśaḥ saṃbhavatyasya cinmātranabhasaḥ kvacit
||43||acchedyo'yamadāhyo'yaṃ cidādityo'tinirmalaḥ .
āho nu cirakālena śāntāsmi parinirvṛtā
||44||nirvāmi bhramanirmuktamāse nirmandarābdhivat .
asadābhāsamatyacchamanantamajamacyutam
||45||ātmākāśamanābādhamamalaṃ paramaṃ ciram .
anantamidamākāśaṃ phalaughāścāphalādikāḥ
||46||surāsurayutaṃ viśvametanmayamakṛtrimam .
puṃstvakarmamayī senā sarvaṃ mṛnmātrakaṃ yathā
||47||draṣṭṛdṛśyamayī sattā cinmātraikyamayī tathā .
idamaikyamidaṃ dvitvamahaṃ nāhamitīti ca
||48||ka iva bhramasaṃmohaḥ kathaṃ kasya kutaḥ kva vā .
svamanantamanāyāsamupaśāntāsmi saṃsthitā
||49||nirvāṇaparinirvāṇā gatamāse gatajvaram .
acetanaṃ cetana vā yo'yamābhāti cetati
||50||bhāsamānātma tadrūpaṃ khaṃ mahāciti saṃsthitam .
nedaṃ nāhaṃ na cānyacca na bhāvābhāvasaṃbhavaḥ .
śāntaṃ sarvaṃ nirālambaṃ kevalaṃ saṃsthitaṃ param
||51||itthaṃvicāraṇaparā paramaprabodhā-
dbuddhvā yathāsthitamidaṃ paramātmatattvam .
saṃśāntarāgabhayamohatamovilāsā
śāntā babhūva śaradambaralekhikeva
||52||ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vā0 de0 mo0 nirvāṇaprakaraṇe pūrvārdhe cūḍālāprabodho nāmāṣṭasaptatitamaḥ sargaḥ .. 78 ..