Traditionally attributed to Vālmīki; dialogue of Vasiṣṭha and Rāma
śikhidhvaja uvāca .
evaṃ cettanmahābuddhe yādṛśaṃ kāraṇaṃ param .
kāryaṃ tādṛśamevedaṃ jagadityeva vedmyaham
||1||kumbha uvāca .
yatra kāraṇatā tasya kāryaṃ tadupapadyate .
yanna kāraṇamevādau tasmātkāryaṃ kuto bhavet
||2||nehāsti kāraṇaṃ kiṃcinna ca kāryaṃ kadācana .
vidyamānamidaṃ sarvaṃ sarvaṃ śāntamajaṃ jagat
||3||jāyate kāraṇātkāryaṃ yattatkāraṇavadbhavet .
yanna jāyata eveha tasminsadṛśatā kutaḥ
||4||bījameva na yasyāsti tatkathaṃ vada jāyate .
apratarkyamanākhyaṃ ca yattasya kveva bījatā
||5||deśakālavaśātsarve hetumantaḥ pramāṇagāḥ .
akartṛbrahmaviṣayaḥ pramā kāraṇayoḥ katham
||6||akartṛkarmakaraṇe nāsti kāraṇatā śive .
tasmāttatkāraṇaṃ nāsti jagacchabdārthavedanam
||7||brahmaiva tvaṃ svarūpaṃ sadyatsthitaṃ dhārayasva tat .
asamyagdarśiviṣayaṃ tadeva jagadācitam
||8||cinmātramajaraṃ śāntaṃ yadekaṃ tatpramīyate .
tenaivāyaṃ jagadbrahma sacchāntaṃ buddhyate vapuḥ
||9||anyathaiva ca yo bhāvaścetasaḥ pṛthivīpate .
sa eva nāśaḥ kathitaḥ svānubhūtaśca paṇḍitaiḥ
||10||cittaṃ nāśasvabhāvaṃ tadviddhi nāśātmakaṃ nṛpa .
kṣaṇanāśo yataḥ kalpacittaśabdena kathyate
||11||asaṃkalpanamātreṇa samyagjñānodayātmanā .
saṃkalpaḥ kṣīyate siddhyai svayamevāsadātmakaḥ
||12||nāmnaivāṅgīkṛtābhāvaṃ yadi viśvaṃ hi kathyate .
vidyamānaṃ kathaṃ tatsyānnanu tāmarasekṣaṇa
||13||hastāvutkṣipya yo brūte śadro'smīti bhṛśaṃ girā .
kathaṃ sa vipro bhavati vipratvaṃ tvasya kīdṛśam
||14||vivṛttadhāturatyuccairmṛto'smīti virauti yaḥ .
mṛtimevāgataṃ viddhi jīvanaṃ tasya saṃbhrama
||15||bhramākṛti yadastīha dṛśyate'lātacakravat .
mṛgatṛṣṇādvicandrādibālavetālakādivat
||16||tatkathaṃ kila nāma syātsatyaṃ śramabharātmakam .
ajñānabhrāntirevāntaścittamityeva kathyate
||17||ajñānamucyate cittamasatsadiva saṃsthitam .
asaṃvedanamajñānaṃ jñānaṃ saṃvedanaṃ bhavet
||18||ajñānasattvasaṃvitterjñānātsaṃvedanātkṣayaḥ .
jalajñānaṃ mudhā bhrāntiḥ sādho marumarīciṣu
||19||naitajjalamiti jñānātsaṃvitteḥ pravilīyate .
idaṃ cittamiti prauḍhaṃ yadajñānamalaṃ hṛdi
||20||nāsti cittamiti jñānāttatsamūlaṃ vinaśyati .
yathā rajjvāṃ bhujaṅgatvamajñānabhramasaṃbhavam
||21||na sarpo'yamiti jñānādhṛdi rūḍhātpraṇaśyati .
tathātmani manobhūtamajñānabhramasaṃbhavam
||22||cittaṃ nāstīti vijñānādhṛdi rūḍhādvinaśyati .
cittaṃ mano'hamityantaryāvadajñānasaṃbhavam
||23||na cittamasti no caivamahaṃkārādisaṃyutam .
kiṃcideva jagatyasminsaṃvidekāntanirmalā
||24||tayā saṃkalpacittādi kṛtamāsīdvimūḍhayā .
adyāsaṃkalpataḥ sarvaṃ parityaktaṃ prabuddhayā
||25||saṃkalpena yadā yāti tvasaṃkalpena gacchati .
pavanena mahābāho jvālājālamivānale
||26||ātmatattvaikaghanayā tatayā brahmasattayā .
jagatsarvamiti vyāptaṃ samudra iva vāriṇā
||27||nāhamasmi na cānyosti na tvaṃ naite na cittakam .
nendriyāṇi na cākāśamātmā tveko'sti nirmalaḥ
||28||ghaṭādyākārarūpeṇa sa evāyaṃ vilokyate .
idaṃ cittamayaṃ cāhamiti kaiva kukalpanā
||29||na jāyate na mriyate kiṃcidasmiñjagattraye .
kevalo'yaṃ cidullāsaḥ sadasadbhāvanātmanā
||30||sarvamātmā paraṃbrahma sakṛtprakaṭamātatam .
dvitvaikatve na vidyete na bhrāntirna ca saṃbhramaḥ
||31||sarvendriyagaṇākāre sannevāsi sakhe tataḥ .
na dahyase mahābuddhe na ca kvacana lipyase
||32||na te vinaśyati sakhe na ca kiṃcidvivardhate .
nirmalākāśarūpasya kaivalyānantarūpiṇaḥ
||33||icchānicchātmike śaktī yetarāpi tvameva ca .
na hyaṃśuvyatirekeṇa śaśāṅka upalabhyate
||34||ajamajaramanādyajasvabhāvaṃ
sakṛdamalaṃ vilasatsadaikarūpam .
vigalitakalanaṃ kalākhyalīlaṃ
saduditamādyamajaṃ tadātmatattvam
||35||ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmī0 de0 mokṣo0 nirvāṇaprakaraṇe pū0 cū0 śikhidhvajaparamāvabodhanaṃ nāma śatatamaḥ sargaḥ .. 100 ..