मुख्यं गम्यताम्

Try searching

Quick links

Crawlable search page

Yoga Vāsiṣṭham — Nirvāṇaprakaraṇam — Pūrvārdham — Sarga 100

3
Yoga Vāsiṣṭham · Nirvāṇaprakaraṇam — Pūrvārdham · 100

Traditionally attributed to Vālmīki; dialogue of Vasiṣṭha and Rāma

śikhidhvaja uvāca .

evaṃ cettanmahābuddhe yādṛśaṃ kāraṇaṃ param .

kāryaṃ tādṛśamevedaṃ jagadityeva vedmyaham

||1||

kumbha uvāca .

yatra kāraṇatā tasya kāryaṃ tadupapadyate .

yanna kāraṇamevādau tasmātkāryaṃ kuto bhavet

||2||

nehāsti kāraṇaṃ kiṃcinna ca kāryaṃ kadācana .

vidyamānamidaṃ sarvaṃ sarvaṃ śāntamajaṃ jagat

||3||

jāyate kāraṇātkāryaṃ yattatkāraṇavadbhavet .

yanna jāyata eveha tasminsadṛśatā kutaḥ

||4||

bījameva na yasyāsti tatkathaṃ vada jāyate .

apratarkyamanākhyaṃ ca yattasya kveva bījatā

||5||

deśakālavaśātsarve hetumantaḥ pramāṇagāḥ .

akartṛbrahmaviṣayaḥ pramā kāraṇayoḥ katham

||6||

akartṛkarmakaraṇe nāsti kāraṇatā śive .

tasmāttatkāraṇaṃ nāsti jagacchabdārthavedanam

||7||

brahmaiva tvaṃ svarūpaṃ sadyatsthitaṃ dhārayasva tat .

asamyagdarśiviṣayaṃ tadeva jagadācitam

||8||

cinmātramajaraṃ śāntaṃ yadekaṃ tatpramīyate .

tenaivāyaṃ jagadbrahma sacchāntaṃ buddhyate vapuḥ

||9||

anyathaiva ca yo bhāvaścetasaḥ pṛthivīpate .

sa eva nāśaḥ kathitaḥ svānubhūtaśca paṇḍitaiḥ

||10||

cittaṃ nāśasvabhāvaṃ tadviddhi nāśātmakaṃ nṛpa .

kṣaṇanāśo yataḥ kalpacittaśabdena kathyate

||11||

asaṃkalpanamātreṇa samyagjñānodayātmanā .

saṃkalpaḥ kṣīyate siddhyai svayamevāsadātmakaḥ

||12||

nāmnaivāṅgīkṛtābhāvaṃ yadi viśvaṃ hi kathyate .

vidyamānaṃ kathaṃ tatsyānnanu tāmarasekṣaṇa

||13||

hastāvutkṣipya yo brūte śadro'smīti bhṛśaṃ girā .

kathaṃ sa vipro bhavati vipratvaṃ tvasya kīdṛśam

||14||

vivṛttadhāturatyuccairmṛto'smīti virauti yaḥ .

mṛtimevāgataṃ viddhi jīvanaṃ tasya saṃbhrama

||15||

bhramākṛti yadastīha dṛśyate'lātacakravat .

mṛgatṛṣṇādvicandrādibālavetālakādivat

||16||

tatkathaṃ kila nāma syātsatyaṃ śramabharātmakam .

ajñānabhrāntirevāntaścittamityeva kathyate

||17||

ajñānamucyate cittamasatsadiva saṃsthitam .

asaṃvedanamajñānaṃ jñānaṃ saṃvedanaṃ bhavet

||18||

ajñānasattvasaṃvitterjñānātsaṃvedanātkṣayaḥ .

jalajñānaṃ mudhā bhrāntiḥ sādho marumarīciṣu

||19||

naitajjalamiti jñānātsaṃvitteḥ pravilīyate .

idaṃ cittamiti prauḍhaṃ yadajñānamalaṃ hṛdi

||20||

nāsti cittamiti jñānāttatsamūlaṃ vinaśyati .

yathā rajjvāṃ bhujaṅgatvamajñānabhramasaṃbhavam

||21||

na sarpo'yamiti jñānādhṛdi rūḍhātpraṇaśyati .

tathātmani manobhūtamajñānabhramasaṃbhavam

||22||

cittaṃ nāstīti vijñānādhṛdi rūḍhādvinaśyati .

cittaṃ mano'hamityantaryāvadajñānasaṃbhavam

||23||

na cittamasti no caivamahaṃkārādisaṃyutam .

kiṃcideva jagatyasminsaṃvidekāntanirmalā

||24||

tayā saṃkalpacittādi kṛtamāsīdvimūḍhayā .

adyāsaṃkalpataḥ sarvaṃ parityaktaṃ prabuddhayā

||25||

saṃkalpena yadā yāti tvasaṃkalpena gacchati .

pavanena mahābāho jvālājālamivānale

||26||

ātmatattvaikaghanayā tatayā brahmasattayā .

jagatsarvamiti vyāptaṃ samudra iva vāriṇā

||27||

nāhamasmi na cānyosti na tvaṃ naite na cittakam .

nendriyāṇi na cākāśamātmā tveko'sti nirmalaḥ

||28||

ghaṭādyākārarūpeṇa sa evāyaṃ vilokyate .

idaṃ cittamayaṃ cāhamiti kaiva kukalpanā

||29||

na jāyate na mriyate kiṃcidasmiñjagattraye .

kevalo'yaṃ cidullāsaḥ sadasadbhāvanātmanā

||30||

sarvamātmā paraṃbrahma sakṛtprakaṭamātatam .

dvitvaikatve na vidyete na bhrāntirna ca saṃbhramaḥ

||31||

sarvendriyagaṇākāre sannevāsi sakhe tataḥ .

na dahyase mahābuddhe na ca kvacana lipyase

||32||

na te vinaśyati sakhe na ca kiṃcidvivardhate .

nirmalākāśarūpasya kaivalyānantarūpiṇaḥ

||33||

icchānicchātmike śaktī yetarāpi tvameva ca .

na hyaṃśuvyatirekeṇa śaśāṅka upalabhyate

||34||

ajamajaramanādyajasvabhāvaṃ

sakṛdamalaṃ vilasatsadaikarūpam .

vigalitakalanaṃ kalākhyalīlaṃ

saduditamādyamajaṃ tadātmatattvam

||35||

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmī0 de0 mokṣo0 nirvāṇaprakaraṇe pū0 cū0 śikhidhvajaparamāvabodhanaṃ nāma śatatamaḥ sargaḥ .. 100 ..