मुख्यं गम्यताम्

Try searching

Quick links

Crawlable search page

Yoga Vāsiṣṭham — Nirvāṇaprakaraṇam — Uttarārdham — Sarga 87

3
Yoga Vāsiṣṭham · Nirvāṇaprakaraṇam — Uttarārdham · 87

Traditionally attributed to Vālmīki; dialogue of Vasiṣṭha and Rāma

śrīvasiṣṭha uvāca .

tataścidākāśavapurvyāpyananto nirāmayaḥ .

dattāvadhāno vapuṣi tadā paśyāmyahaṃ kvacit

||1||

yāvadantargataḥ sargaḥ saṃsthito'ṅkuritopamaḥ .

kusūlasyeva bījasya siktasyevāṅkuro hṛdi

||2||

ūrdhvamucchūna evāntaḥsekādbīje yathāṅkuraḥ .

ākāravatyanākāre cittvācittve tathā jagat

||3||

yathonmiṣati dṛśyaśrīḥ suṣuptādbodhameyuṣaḥ .

jāgradvā vigate svapne cinmātrasya svacetanāt ..

tathaivātmani sargādāvanubhūtasvarūpiṇi .

hṛdi sargodayo nānyarūpa ākāśarūpataḥ

||5||

śrīrāma uvāca.

ākāśarūpa ākāśe paramākāśa kathyatām .

bhūyo nipuṇabodhāya kathaṃ sargaḥ pravartate

||5||

śrīvasiṣṭha uvāca .

śṛṇu rāma yathāpūrvaṃ svayaṃbhūtvaṃ mayā tadā .

anubhūtamasatsadvadidaṃ svapnapuropamam

||7||

tamālokya mahākalpasaṃbhramaṃ vyomarūpiṇā .

bhāge'nyatra śarīrasya saṃvidunmeṣitā mayā

||8||

yadaiva sāmalā saṃvitkiṃcidunmeṣitā sthitā .

tadaivāhaṃ kvacittatra paśyāmyākāśatāmiva

||9||

gataṃ svabhāvaṃ cidvyoma yathā tvaṃ rāma nidrayā .

jāgradvā svapnalokaṃ vā viśanvetsi sasaṃ ghanam

||10||

diṅmātrākāśamevādau tato'smītyeva vedanam .

tadghanaṃ kathyate buddhiḥ sā ghanā mana ucyate

||11||

tadvetti śabdatanmātraṃ tanmātrāṇītarāṇyatha .

pañcendriyāṇi tatsthaulyāditīndriyagaṇodayaḥ

||12||

suṣuptādviśataḥ svapnaṃ jagaddṛśyaghanodayam .

yathā tathaiva sargādau duḥkhaṃ bhāti nimeṣataḥ

||13||

tulyakālamanante'smindṛśyajālāvabhāsane .

kathayanti kramaṃ kecitkecinna kathayanti ca

||14||

paramāṇukaṇe kānte saṃpannamanubhūtavān .

ahaṃ cetanamātmānaṃ vastuto'malameva kham

||15||

yathā svabhāvato vyomni calatyevāniśaṃ marut .

tathā svabhāvātsarvatra paśyatyeva vapustviti

||16||

yādṛśaṃ cetitaṃ rūpaṃ śaktyā paramayā tayā .

tacchaknotyanyathākartuṃ naiṣā yatnena bhūyasā

||17||

tataḥ paśyāmyahaṃ yāvatsaṃpanno'pyaṇurūpakaḥ .

cittvāccetastadevāśu tathābhūto'smi saṃsthitaḥ

||18||

tato'haṃ buddhavānrūpaṃ tanu tejaḥkaṇākṛti .

tadeva bhāvayanpaścādgato'haṃ sthūlatāmiva

||19||

prekṣe tāvadahaṃ kiṃciditi bodhāllaghostataḥ .

manāgālokanāyaiva saṃpravṛtto'nubhūtavān

||20||

yannāma tatra tatkiṃcittasyehādya raghūdvaha .

śṛṇu nāmāni mukhyāni kalpitāni bhavādṛśaiḥ

||21||

draṣṭuṃ pravṛtto randhreṇa yena taccakṣurucyate .

yacca paśyāmi taddṛśyaṃ darśanaṃ tu phalaṃ tataḥ

||22||

yadā paśyāmi kālo'sau yathā paśyāmi sa kramaḥ .

prauḍhā niyatirityasya yatra paśyāmi tannabhaḥ

||23||

sthito'smi yatra deśo'sāvityadyaiṣā prakalpanā .

tadā tvahaṃ cidunmeṣamātrāttanmātrakāraṇam

||24||

paśyāmīti tatastatra manāgvodho mamodabhūt .

tato randhradvayenāhamapaśyaṃ yattadapyakham

||25||

yābhyāmapaśyaṃ randhrābhyāṃ ta ime locane sthite .

tataḥ kiṃcicchṛṇomīti saṃvidityuditā mama

||26||

tataḥ kiṃcinmanāṅmātraṃ jhaṃkāraṃ śrutatrānaham .

pradhmātasyeva śaṅkhasya śabdaṃ vyomnaḥ svabhāvajam

||27||

yābhyāmahamathāśrauṣaṃ ta ime śravaṇavraṇe .

pradeśābhyāṃ vicaratā marutā vitatasvanam

||28||

sparśasaṃvedanaṃ kiṃcidahamatrānubhūtavān .

yena nāma pradeśena tena sā tvakca kathyate

||29||

yena spṛṣṭamivāṅgaṃ tattadāhamanubhūtavān .

satsaṃvedanamātrātmā so'yaṃ vāyuriti smṛtaḥ

||30||

sparśanendriyatanmātramiti vedini saṃsthitam .

āsvādasaṃvidyābhūnme tadāsvādyarasendriyam

||31||

prāṇānme ghrāṇatanmātramuditaṃ vyomarūpiṇaḥ .

itthaṃ na kiṃcitsaṃpannaṃ sarvaṃ saṃpannamatra me

||32||

evamindriyatanmātrajālaṃ cettatra saṃsthitaḥ .

yāvattāvadvidaḥ pañca balādeva mamoditāḥ

||33||

śabdarūparasasparśagandhamātraśarīrikāḥ .

anākārāstathā bhātasvarūpiṇyo bhramātmikāḥ

||34||

evaṃrūpamahaṃ jālaṃ bhāvayanyattadāsthitaḥ .

tadahaṃkāra ityadya kathyate tvādṛśairjanaiḥ

||35||

eṣa eva ghanībhūto buddhirityabhidhīyate .

sātha buddhirghanībhūtā mana ityabhidhīyate

||36||

antaḥkaraṇarūpatvamevamatrāhamāsthitaḥ .

ātivāhikadehātmā cinmayavyomarūpavān

||37||

pavanādyapyahaṃ śūnyaḥ kevalākāśamātrakaḥ .

sarveṣāmeva bhāvānāṃ śūnyākṛtirarodhakaḥ

||38||

athaivaṃbhāvanāccāhaṃ yadā tatra ciraṃ sthitaḥ .

tadāhaṃ dehavāndṛṣṭa iti me pratyayo'bhavat

||39||

tenāhaṃpratyayenātha śabdaṃ kartuṃ pravṛttavān .

śūnya eva yathā suptaḥ svapnoḍḍīnanaro ravam

||40||

atha pūrvaṃ kṛtaḥ śabdo bāleneva tadomiti .

tataḥ sa eṣa oṃkāra iti nītaḥ punaḥ prathām

||41||

tataḥ svapnanareṇeva yatkiṃcidgaditaṃ mayā .

tadetadviddhi vācaṃ tvaṃ paścānnītāṃ prathāmiha

||42||

brahmaiva so'smi saṃpannaḥ sṛṣṭeḥ kartā jagadguruḥ .

tato manomayenaiva kalpitāḥ sṛṣṭayo mayā

||43||

evamasmi samutpanno na tu jāto'smi kiṃcana .

dṛṣṭavānasmi brahmāṇḍaṃ brahmāṇḍāntaṃ na kiṃcana

||44||

evaṃ jagati saṃpanne mamaitasminmanomaye .

na kiṃcittatra saṃpannaṃ tacchūnyaṃ vyoma kevalam

||45||

itthaṃ saṃśūnyamevedaṃ sarvaṃ vedanamātrakam .

manāgapi na santyete bhāvāḥ pṛthvyādayaḥ kila

||46||

jaganmṛgatṛḍambūni bhānti saṃvidi saṃvidaḥ .

na bāhyamasti no bāhye khe tadvyoma tathā sthitam

||47||

marau nāstyeva salilaṃ saṃvitpaśyati tattathā .

nirmūlamantaḥsaṃtaptā svasaṃbhramavatī bhramam

||48||

nāstyeva brahmaṇi jagat saṃvitpaśyati tattathā .

nirmūlameva saṃvittvādevaṃ bhrānteśca saṃbhramam

||49||

asadevedamābhāti hṛdyeva jagadātatam .

saṃkalpanamanorājyaṃ yathā svapnapurādivat

||50||

pārśvasuptajanasvapnastaccittāveśanaṃ vinā .

yathā na kiṃcittaccittāveśanādanubhūyate

||51||

tathā jagattaddṛṣadaṃ saṃpraviśyānubhūyate .

ādarśabimbitākāraṃ dṛṣṭamapyanyathāpyasat

||52||

ādhibhautikabhāvena netreṇa yadi lakṣyate .

tattanna dṛśyate kiṃcidgirireva pradṛśyate

||53||

ātivāhikadehena paraṃ bodhadṛśā yadi .

prekṣyate dṛśyate sargaḥ paramātmaiva cāmalaḥ

||54||

sarvatra sarganirvāṇaṃ prajñālokena lakṣyate .

brahmātmaivānyathā cettanna kiṃcidabhilakṣyate

||55||

yatpaśyatyavadātā dhīḥ sopapattivicāraṇā .

na tannetraistribhiḥ śarvo nendro netraśatairapi

||56||

yathā khamāvṛtaṃ sargaistathā bhūriti buddhavān .

tadāhamabhavaṃ dhyātā dharādhāraṇayānvitaḥ

||57||

tayā dharādhāraṇayā dharārūpadharo'bhavam .

atyajanneva cidvyomavapuḥ samrāḍivācirāt

||58||

dharādhāraṇayā caiva dharādhātūdaraṃ gataḥ .

dvīpādritṛṇavṛkṣādideho'hamanubhūtavān

||59||

saṃpanno'smyatha bhūpīṭhe nānāvanatanūruham .

nānāratnāvalīvyāptĕ nānānagarabhūṣaṇam

||60||

grāmagahvaraparvāḍhyaṃ pātālasuṣirodaram .

kulācalabhujāśliṣṭadvīpābdhivalayānvitam

||61||

tṛṇaughatanuromāḍhyaṃ girikhaṇḍakagulmakam .

digvāraṇakaṭavyūhadhṛtaṃ śeṣaśiraḥśataiḥ

||62||

hriyamāṇaṃ mahīpālaḥ śobhamānebhatantubhiḥ .

prāṇibhirbhujyamānāṅgaṃ vardhamānaṃ vyavasthayā

||63||

himavadvindhyasuskandhaṃ sumerūdārakandharam .

gaṅgādisaridāpūramuktāhāraraṇattanum

||64||

guhāgahanakacchādi sāgarādarśamaṇḍalam .

marūṣarasthalaśvetasuvarāmbarasundaram

||65||

bhūtapūrvaiḥ parāpūrṇaṃ paripūtaṃ mahārṇavaiḥ .

alaṃkṛtaṃ puṣpavanaiḥ samārabdhaṃ rajoghanaiḥ

||66||

nityaṃ kṛṣīvalaiḥ kṛṣṭaṃ vījitaṃ śiśirānilaiḥ .

tāpitaṃ tapanaistaptairukṣitaṃ prāvṛḍambubhiḥ

||67||

vipulāgrasthaloraskaṃ padmākarakṛtekṣaṇam .

sitāsitaghanoṣṇīṣaṃ daśāśodaramandiram

||68||

lokālokamahākhātavalayogrāsyabhīṣaṇam .

anantabhūtasaṃghātaparispandaikacetanam

||69||

vyāptamantarbahiścaiva nānābhūtagaṇaiḥ pṛthak .

devadānavagandharvairbahirantastu kīṭakaiḥ

||70||

pātālendriyarandheṣu nāgāsurakṛmivrajaiḥ .

saptasvarṇavakośeṣu nānājātijalecaraiḥ

||71||

vyāptaṃ nadīvanasamudradigantaśaila-

dvīpākhyajantuviṣayasthalajaṅgalaughaiḥ .

nānāvalīvalitamaṇḍalakośakhaṇḍaṃ

vallīsaraḥsaridarātigaṇābjakhaṇḍaiḥ

||72||