Traditionally attributed to Vālmīki; dialogue of Vasiṣṭha and Rāma
śrīvasiṣṭha uvāca .
tataścidākāśavapurvyāpyananto nirāmayaḥ .
dattāvadhāno vapuṣi tadā paśyāmyahaṃ kvacit
||1||yāvadantargataḥ sargaḥ saṃsthito'ṅkuritopamaḥ .
kusūlasyeva bījasya siktasyevāṅkuro hṛdi
||2||ūrdhvamucchūna evāntaḥsekādbīje yathāṅkuraḥ .
ākāravatyanākāre cittvācittve tathā jagat
||3||yathonmiṣati dṛśyaśrīḥ suṣuptādbodhameyuṣaḥ .
jāgradvā vigate svapne cinmātrasya svacetanāt ..
tathaivātmani sargādāvanubhūtasvarūpiṇi .
hṛdi sargodayo nānyarūpa ākāśarūpataḥ
||5||śrīrāma uvāca.
ākāśarūpa ākāśe paramākāśa kathyatām .
bhūyo nipuṇabodhāya kathaṃ sargaḥ pravartate
||5||śrīvasiṣṭha uvāca .
śṛṇu rāma yathāpūrvaṃ svayaṃbhūtvaṃ mayā tadā .
anubhūtamasatsadvadidaṃ svapnapuropamam
||7||tamālokya mahākalpasaṃbhramaṃ vyomarūpiṇā .
bhāge'nyatra śarīrasya saṃvidunmeṣitā mayā
||8||yadaiva sāmalā saṃvitkiṃcidunmeṣitā sthitā .
tadaivāhaṃ kvacittatra paśyāmyākāśatāmiva
||9||gataṃ svabhāvaṃ cidvyoma yathā tvaṃ rāma nidrayā .
jāgradvā svapnalokaṃ vā viśanvetsi sasaṃ ghanam
||10||diṅmātrākāśamevādau tato'smītyeva vedanam .
tadghanaṃ kathyate buddhiḥ sā ghanā mana ucyate
||11||tadvetti śabdatanmātraṃ tanmātrāṇītarāṇyatha .
pañcendriyāṇi tatsthaulyāditīndriyagaṇodayaḥ
||12||suṣuptādviśataḥ svapnaṃ jagaddṛśyaghanodayam .
yathā tathaiva sargādau duḥkhaṃ bhāti nimeṣataḥ
||13||tulyakālamanante'smindṛśyajālāvabhāsane .
kathayanti kramaṃ kecitkecinna kathayanti ca
||14||paramāṇukaṇe kānte saṃpannamanubhūtavān .
ahaṃ cetanamātmānaṃ vastuto'malameva kham
||15||yathā svabhāvato vyomni calatyevāniśaṃ marut .
tathā svabhāvātsarvatra paśyatyeva vapustviti
||16||yādṛśaṃ cetitaṃ rūpaṃ śaktyā paramayā tayā .
tacchaknotyanyathākartuṃ naiṣā yatnena bhūyasā
||17||tataḥ paśyāmyahaṃ yāvatsaṃpanno'pyaṇurūpakaḥ .
cittvāccetastadevāśu tathābhūto'smi saṃsthitaḥ
||18||tato'haṃ buddhavānrūpaṃ tanu tejaḥkaṇākṛti .
tadeva bhāvayanpaścādgato'haṃ sthūlatāmiva
||19||prekṣe tāvadahaṃ kiṃciditi bodhāllaghostataḥ .
manāgālokanāyaiva saṃpravṛtto'nubhūtavān
||20||yannāma tatra tatkiṃcittasyehādya raghūdvaha .
śṛṇu nāmāni mukhyāni kalpitāni bhavādṛśaiḥ
||21||draṣṭuṃ pravṛtto randhreṇa yena taccakṣurucyate .
yacca paśyāmi taddṛśyaṃ darśanaṃ tu phalaṃ tataḥ
||22||yadā paśyāmi kālo'sau yathā paśyāmi sa kramaḥ .
prauḍhā niyatirityasya yatra paśyāmi tannabhaḥ
||23||sthito'smi yatra deśo'sāvityadyaiṣā prakalpanā .
tadā tvahaṃ cidunmeṣamātrāttanmātrakāraṇam
||24||paśyāmīti tatastatra manāgvodho mamodabhūt .
tato randhradvayenāhamapaśyaṃ yattadapyakham
||25||yābhyāmapaśyaṃ randhrābhyāṃ ta ime locane sthite .
tataḥ kiṃcicchṛṇomīti saṃvidityuditā mama
||26||tataḥ kiṃcinmanāṅmātraṃ jhaṃkāraṃ śrutatrānaham .
pradhmātasyeva śaṅkhasya śabdaṃ vyomnaḥ svabhāvajam
||27||yābhyāmahamathāśrauṣaṃ ta ime śravaṇavraṇe .
pradeśābhyāṃ vicaratā marutā vitatasvanam
||28||sparśasaṃvedanaṃ kiṃcidahamatrānubhūtavān .
yena nāma pradeśena tena sā tvakca kathyate
||29||yena spṛṣṭamivāṅgaṃ tattadāhamanubhūtavān .
satsaṃvedanamātrātmā so'yaṃ vāyuriti smṛtaḥ
||30||sparśanendriyatanmātramiti vedini saṃsthitam .
āsvādasaṃvidyābhūnme tadāsvādyarasendriyam
||31||prāṇānme ghrāṇatanmātramuditaṃ vyomarūpiṇaḥ .
itthaṃ na kiṃcitsaṃpannaṃ sarvaṃ saṃpannamatra me
||32||evamindriyatanmātrajālaṃ cettatra saṃsthitaḥ .
yāvattāvadvidaḥ pañca balādeva mamoditāḥ
||33||śabdarūparasasparśagandhamātraśarīrikāḥ .
anākārāstathā bhātasvarūpiṇyo bhramātmikāḥ
||34||evaṃrūpamahaṃ jālaṃ bhāvayanyattadāsthitaḥ .
tadahaṃkāra ityadya kathyate tvādṛśairjanaiḥ
||35||eṣa eva ghanībhūto buddhirityabhidhīyate .
sātha buddhirghanībhūtā mana ityabhidhīyate
||36||antaḥkaraṇarūpatvamevamatrāhamāsthitaḥ .
ātivāhikadehātmā cinmayavyomarūpavān
||37||pavanādyapyahaṃ śūnyaḥ kevalākāśamātrakaḥ .
sarveṣāmeva bhāvānāṃ śūnyākṛtirarodhakaḥ
||38||athaivaṃbhāvanāccāhaṃ yadā tatra ciraṃ sthitaḥ .
tadāhaṃ dehavāndṛṣṭa iti me pratyayo'bhavat
||39||tenāhaṃpratyayenātha śabdaṃ kartuṃ pravṛttavān .
śūnya eva yathā suptaḥ svapnoḍḍīnanaro ravam
||40||atha pūrvaṃ kṛtaḥ śabdo bāleneva tadomiti .
tataḥ sa eṣa oṃkāra iti nītaḥ punaḥ prathām
||41||tataḥ svapnanareṇeva yatkiṃcidgaditaṃ mayā .
tadetadviddhi vācaṃ tvaṃ paścānnītāṃ prathāmiha
||42||brahmaiva so'smi saṃpannaḥ sṛṣṭeḥ kartā jagadguruḥ .
tato manomayenaiva kalpitāḥ sṛṣṭayo mayā
||43||evamasmi samutpanno na tu jāto'smi kiṃcana .
dṛṣṭavānasmi brahmāṇḍaṃ brahmāṇḍāntaṃ na kiṃcana
||44||evaṃ jagati saṃpanne mamaitasminmanomaye .
na kiṃcittatra saṃpannaṃ tacchūnyaṃ vyoma kevalam
||45||itthaṃ saṃśūnyamevedaṃ sarvaṃ vedanamātrakam .
manāgapi na santyete bhāvāḥ pṛthvyādayaḥ kila
||46||jaganmṛgatṛḍambūni bhānti saṃvidi saṃvidaḥ .
na bāhyamasti no bāhye khe tadvyoma tathā sthitam
||47||marau nāstyeva salilaṃ saṃvitpaśyati tattathā .
nirmūlamantaḥsaṃtaptā svasaṃbhramavatī bhramam
||48||nāstyeva brahmaṇi jagat saṃvitpaśyati tattathā .
nirmūlameva saṃvittvādevaṃ bhrānteśca saṃbhramam
||49||asadevedamābhāti hṛdyeva jagadātatam .
saṃkalpanamanorājyaṃ yathā svapnapurādivat
||50||pārśvasuptajanasvapnastaccittāveśanaṃ vinā .
yathā na kiṃcittaccittāveśanādanubhūyate
||51||tathā jagattaddṛṣadaṃ saṃpraviśyānubhūyate .
ādarśabimbitākāraṃ dṛṣṭamapyanyathāpyasat
||52||ādhibhautikabhāvena netreṇa yadi lakṣyate .
tattanna dṛśyate kiṃcidgirireva pradṛśyate
||53||ātivāhikadehena paraṃ bodhadṛśā yadi .
prekṣyate dṛśyate sargaḥ paramātmaiva cāmalaḥ
||54||sarvatra sarganirvāṇaṃ prajñālokena lakṣyate .
brahmātmaivānyathā cettanna kiṃcidabhilakṣyate
||55||yatpaśyatyavadātā dhīḥ sopapattivicāraṇā .
na tannetraistribhiḥ śarvo nendro netraśatairapi
||56||yathā khamāvṛtaṃ sargaistathā bhūriti buddhavān .
tadāhamabhavaṃ dhyātā dharādhāraṇayānvitaḥ
||57||tayā dharādhāraṇayā dharārūpadharo'bhavam .
atyajanneva cidvyomavapuḥ samrāḍivācirāt
||58||dharādhāraṇayā caiva dharādhātūdaraṃ gataḥ .
dvīpādritṛṇavṛkṣādideho'hamanubhūtavān
||59||saṃpanno'smyatha bhūpīṭhe nānāvanatanūruham .
nānāratnāvalīvyāptĕ nānānagarabhūṣaṇam
||60||grāmagahvaraparvāḍhyaṃ pātālasuṣirodaram .
kulācalabhujāśliṣṭadvīpābdhivalayānvitam
||61||tṛṇaughatanuromāḍhyaṃ girikhaṇḍakagulmakam .
digvāraṇakaṭavyūhadhṛtaṃ śeṣaśiraḥśataiḥ
||62||hriyamāṇaṃ mahīpālaḥ śobhamānebhatantubhiḥ .
prāṇibhirbhujyamānāṅgaṃ vardhamānaṃ vyavasthayā
||63||himavadvindhyasuskandhaṃ sumerūdārakandharam .
gaṅgādisaridāpūramuktāhāraraṇattanum
||64||guhāgahanakacchādi sāgarādarśamaṇḍalam .
marūṣarasthalaśvetasuvarāmbarasundaram
||65||bhūtapūrvaiḥ parāpūrṇaṃ paripūtaṃ mahārṇavaiḥ .
alaṃkṛtaṃ puṣpavanaiḥ samārabdhaṃ rajoghanaiḥ
||66||nityaṃ kṛṣīvalaiḥ kṛṣṭaṃ vījitaṃ śiśirānilaiḥ .
tāpitaṃ tapanaistaptairukṣitaṃ prāvṛḍambubhiḥ
||67||vipulāgrasthaloraskaṃ padmākarakṛtekṣaṇam .
sitāsitaghanoṣṇīṣaṃ daśāśodaramandiram
||68||lokālokamahākhātavalayogrāsyabhīṣaṇam .
anantabhūtasaṃghātaparispandaikacetanam
||69||vyāptamantarbahiścaiva nānābhūtagaṇaiḥ pṛthak .
devadānavagandharvairbahirantastu kīṭakaiḥ
||70||pātālendriyarandheṣu nāgāsurakṛmivrajaiḥ .
saptasvarṇavakośeṣu nānājātijalecaraiḥ
||71||vyāptaṃ nadīvanasamudradigantaśaila-
dvīpākhyajantuviṣayasthalajaṅgalaughaiḥ .
nānāvalīvalitamaṇḍalakośakhaṇḍaṃ
vallīsaraḥsaridarātigaṇābjakhaṇḍaiḥ
||72||