Traditionally attributed to Vālmīki; dialogue of Vasiṣṭha and Rāma
śrīvasiṣṭha uvāca .
parasmādutthitaṃ cetastatkallola ivārṇavāt .
sphāratāmetya bhuvanaṃ tanotīdamitastataḥ
||1||hrasvaṃ dīrghaṃ karotyāśu dīrghaṃ nayati kharvatām .
svatāṃ nayatyanyadalaṃ svaṃ tathaivānyatāmapi
||2||prādeśamātramapi yadvastubhāvanayaiva tat .
svayaṃ saṃpannayevāśu karotyadrīndrabhāsuram
||3||labdhapratiṣṭhaṃ paramātpadādullasitaṃ manaḥ .
nimeṣeṇaiva saṃsārānkaroti na karoti ca
||4||yadidaṃ dṛśyate kiṃcijjagatsthāsnu cariṣṇu ca .
sarvaṃ sarvaprakārāḍhyaṃ cittādetadupāgatam
||5||deśakālakriyādravyaśaktiparyākulīkṛtam .
bhāvādbhāvāntaraṃ yāti lolatvānnaṭavanmanaḥ
||6||sadasattāṃ nayatyāśu sattāṃ vā sannayatyalam .
tādṛśānyeva cādatte sukhaduḥkhāni bhāvitam
||7||yadāptaṃ svayamādatte yathaiva cañcalaṃ manaḥ .
hastapādādisaṃghātastadā prayatate tathā
||8||tataḥ saiva kriyā cittasamāhitaphalāphalam .
kṣaṇātprayacchati latā kālasikteva tādṛśam
||9||citrāṃ krīḍanakaśreṇīṃ yathā paṅkādgṛhe śiśuḥ .
karotyevaṃ mano rāma vikalpaṃ kurute jagat
||10||manaḥsarvajanakrīḍānṛjambālalaveṣvataḥ .
kimetaddhi padārtheṣu rūḍhaṃ jagati kalpyate
||11||karotyṛtukaraḥ kālo yathā rūpānyathā taroḥ .
cittamevaṃ padārthānāmeṣāmevānyatāmiva
||12||manorathe tathā svapne saṃkalpakalanāsu ca .
goṣpadaṃ yojanavyūhaḥ svāsu līlāsu cetasaḥ
||13||kalpaṃ kṣaṇīkarotyantaḥ kṣaṇaṃ nayati kalpatām .
manastadāyattamato deśakālakramaṃ viduḥ
||14||tīvramandatvasaṃvegādbahutvālpatvabhedataḥ .
vilambanena ca ciraṃ natu śaktimaśaktitaḥ
||15||vyāmohasaṃbhramānarthadeśakālagamāgamāḥ .
cetasaḥ prabhavantyete pādapādiva pallavāḥ
||16||jalameva yathāmbhodhirauṣṇyameva yathānalaḥ .
tathā vividhasaṃrambhaḥ saṃsāraścittameva vā
||17||sakartṛkarmakaraṇaṃ yadidaṃ cetyamāgatam .
draṣṭṛdarśanadṛśyāḍhyaṃ tatsarvaṃ cittameva ca
||18||cittaṃ jaganti bhuvanāni vanāntarāṇi
saṃlakṣyate svayamupāgatamātmabhedaiḥ .
keyūramaulikaṭakaiśca lasatsvarūpaṃ
tyaktvaiva kāñcanadhiyeva janena hema
||19||ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye mokṣopāyeṣūtpattiprakaraṇe cittamāhātmyaṃ nāma tryuttaraśatatamaḥ sargaḥ .. 103 ..