Traditionally attributed to Vālmīki; dialogue of Vasiṣṭha and Rāma
śrīvasiṣṭha uvāca .
citpaśyati jaganmithyā svavedanavibodhitā .
vyomni māyāñjanāsiktā dṛgivācalatāntaram
||1||brahmasargaścittasargo dvāvetau sadṛśau matau .
paramārthasvarūpatvādakṣubdhatvātsadaiva ca
||2||jñānarūpatayābāhyaṃ bāhyaṃ cānubhavāttathā .
satyarūpamataḥ satyāṃ viddhi bāhyārtharūpatām
||3||bāhyārthavādavijñānavādayoraikyameva naḥ .
vedanātmaikarūpatvātsarvadā sadasaṃsthiteḥ
||4||akṣubdhakhānilālokajalabhūśāntiśālinī .
tatā śūnyā mahārambhā brahmasattaiva sarvataḥ
||5||tasmai sarvaṃ tataḥ sarvaṃ tatsarvaṃ sarvataśca tat .
tacca sarvamayaṃ nityaṃ tasmai sarvātmane namaḥ
||6||cinmayatvādyadā cetyameti draṣṭṛcitaikatām .
tadā dṛśyāṅgayaivaitaccetyate nānyathā citā
||7||yadā cinmātrameveyaṃ draṣṭṛdarśanadṛśyadṛk .
tadānubhavanaṃ tatra sarvasya phalitaṃ sthitam
||8||draṣṭṛdṛśye na yadyekamabhaviṣyaccidātmake .
taddṛśyāsvādamajñaḥ syānnā dṛṣṭvekṣumivopalaḥ
||9||cinmayatvāccitau cetyaṃ jalamapsviva majjati .
tenānubhūtirbhavati nānyathā kāṣṭhayoriva
||10||sajātīyaikatābhāvādyadvatkāṣṭha na cetate .
dāru tadvadapi draṣṭā dṛśyaṃ nājñāsyadājaḍam
||11||yādṛksattāni kāṣṭhāni tādṛgrūpaṃ tvacetanam .
jānanti netarattasmāddṛśyaṃ ciddṛśyacetanam
||12||mahācidātmanaivāsti jalāniladharāśmatam .
naiteṣu spandabuddhyādi prāṇajīvādyabhāvataḥ
||13||prāṇabuddhyādayaḥ sattāṃ bhāvanāvaśato gatāḥ .
bhāvanā ciccamatkāraḥ sa yathecchamudeti ca
||14||jagattayā śāntatayā brahmasattāvatiṣṭhate .
puṃstayā gata evātmā retovaṭakabījayoḥ
||15||sarvāgrāṇumaye bīje yo'smādagragato'ṇukaḥ .
sa sa tattadbhavatyagraṃ bījaṃ ca svātmani sthitaḥ
||16||brahma sarvaparāṇvātmā yo yasmādarthato'ṇukaḥ .
sa sa tattadbhavedvastu vastubrahmaiva tiṣṭhati
||17||dravyameva yathā dravyaṃ tiryagūrdhvamadhastathā .
sarvameva tathā brahma yena tena yathā tathā
||18||hematvameva nānyatvaṃ hemarūpaśate yathā .
śāntatvameva śāntasya sargāhaṃtvagaṇe tathā
||19||pārśvasthasvapnameghaughā yathā tava na kāścana .
sargapralayasaṃrambhāstathā khātmāna eva me
||20||paṅkatā kalpitā vyomno yā putrakapatākinī .
sā yathā śāntatāmātraṃ khamevedaṃ tathā jagat
||21||saṃkalpabhrama evāntaḥ puṣpībhūya jagatsthitam .
jalāvanitalaklinnabījaṃ kalpa iva drumaḥ
||22||anahaṃtātmano jñasya sata ekatvamāsataḥ .
jarattṛṇalavāyante nanu nāmā'ṇimādayaḥ
||23||trailokye tanna paśyāmi sadevāsuramānuṣam .
ekaromāṃśaviśvasya yallobhāya mahātmanaḥ
||24||yathā tathā sthitasyāpi yatra tatra gatasya ca .
dvaitasaṃkalpasaṃdohā na santyadhigatātmanaḥ
||25||viśvameva nabho yasya śūnyaṃ sarvaṃ mahātmanaḥ .
kutaḥ kasya kathaṃ tasya bhavatvicchā nirātmanaḥ
||26||śāntāśeṣaviśeṣasya nireṣaṇaviśeṣataḥ .
sattāmasattāṃ sadṛśau ka ākalayituṃ kṣamaḥ
||27||mārairna kiṃcinmriyate jīvaiḥ kiṃcinna jīvati .
śuddhasaṃvinmayasyāsya samālokasya khasya ca
||28||mithyā lokasya kacato bhrāntyā maraṇajanmanī .
asatyapi bhrāntibhāji mṛgatṛṣṇānadītaṭe
||29||samyakparīkṣitaṃ yāvanna bhrāntirna parīkṣakāḥ .
na nāma janmamaraṇe kevalaṃ śāntamavyayam
||30||dṛśyādyo viratiṃ yāta ātmārāmaḥ śamaṃ gataḥ .
sa sannevāsadābhāsaḥ paritīrṇabhavārṇavaḥ
||31||dīpanirvāṇanirvāṇamastaṃgatamanogatim .
ātmanyeva śamaṃ yātaṃ santamevāmalaṃ viduḥ
||32||ābuddhyādi jagaddṛśyaṃ yasmai na svadate svataḥ .
ākāśasyeva śāntasya tamāhurmuktamuttamāḥ
||33||ahamastyavicāreṇa vicāreṇāhamasti no .
abhāvādahamarthasya kva jagatkva ca saṃsṛtiḥ
||34||saṃvitsaṃvedanādeva buddhyādyākāravatsthitam .
rūpālokamanorūpaṃ jagadvetti cidambaram
||35||sarvārthariktamanasaḥ sataḥ sarvātmanastava .
sarvathā sarvadā sarvaṃ sarvamācaraṇaṃ śivam
||36||yatkaroṣi yadaśnāsi yajjuhoṣi dadāsi yat .
yattapasyasi haṃsyeṣi tatsarvaṃ śivamavyayam
||37||yadahaṃ yattvamāśā yadyatkriyākālakhādayaḥ .
yallokālokagirayastaccidvyoma śivaṃ tatam
||38||yadrūpālokamananaṃ yatkālatritayaṃ jagat .
yajjarāmaraṇārtyādi tanmahācinnabhaḥ śivam
||39||niścikitso nirābhāso niriccho nirmanā muniḥ .
bhūtvā nirātmā nirvāṇastiṣṭha saṃtiṣṭhase yathā
||40||gatecchamananaṃ śāntamanantasthamabhāvanam .
vyavahāro'stu te mā vā spandāspandairyathānilaḥ
||41||nirvāsanā niṣkalanā śāntā puruṣatāstu te .
śāstreṇa yantravāhena vāhyā dārumayī yathā
||42||bhūtālokastu mā''sneho mā vā'snehaśca bāhyagaḥ .
anirdeśadharālokaścitradīpavadāsyatām
||43||nirvāsanasya virasasya nireṣaṇasya
śāstrādṛte ka iva tattvavinodahetuḥ .
śāstrārthasajjanamato'pyamalasya tasya
saṃvedaneṣvanabhisaṃdhimataḥ svarūpam
||44||ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de0 mokṣopāyeṣu nirvāṇaprakaraṇe uttarārdhe nirvāṇavarṇanaṃ nāmāṣṭatriṃśaḥ sargaḥ .. 38 ..